GLP-1: 'Thần dược' giảm cân và mặt trái của cơn sốt toàn cầu

3 giờ trướcBài gốc

Cách đây không lâu, GLP-1 vẫn là khái niệm xa lạ với phần đông công chúng. Đó là nhóm thuốc mô phỏng hormone đường ruột, ban đầu được phát triển để hỗ trợ kiểm soát đường huyết ở bệnh nhân tiểu đường type 2. Nhưng chỉ trong vài năm, những cái tên như Ozempic, Wegovy hay Mounjaro đã vượt ra khỏi phạm vi phòng khám nội tiết, trở thành hiện tượng toàn cầu, xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội, diễn đàn làm đẹp và các cuộc trò chuyện thường ngày.

Sự quan tâm ấy không phải không có lý do. Với nhiều bệnh nhân béo phì hoặc mắc bệnh chuyển hóa, GLP-1 mang lại thay đổi rõ rệt: giảm cảm giác đói, giúp ăn ít hơn, cải thiện đường huyết, giảm cân và qua đó làm giảm một số nguy cơ tim mạch. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cuối năm 2025 đã ban hành hướng dẫn toàn cầu đầu tiên về việc sử dụng liệu pháp GLP-1 trong điều trị béo phì ở người trưởng thành, coi béo phì là bệnh mạn tính, dễ tái phát và cần được quản lý lâu dài, chứ không đơn thuần là vấn đề ý chí cá nhân.

Tuy nhiên, chính hiệu quả nhanh và hình ảnh “giảm cân thần tốc” lại khiến GLP-1 bước vào vùng rủi ro mới: bị thương mại hóa như một sản phẩm thẩm mỹ.

Từ thuốc điều trị đến cơn sốt toàn cầu

Theo bác sĩ Ivan Chow, chuyên gia y học gia đình tại Hong Kong (Trung Quốc), GLP-1 giúp giảm cân bằng cách thay đổi tín hiệu giữa não, dạ dày và tuyến tụy. Thuốc bắt chước tín hiệu tự nhiên của ruột, báo cho não rằng cơ thể đã ăn đủ, từ đó làm giảm cảm giác thèm ăn; đồng thời làm chậm quá trình thức ăn rời khỏi dạ dày. Vì vậy, người dùng thường cảm thấy no với khẩu phần nhỏ hơn và ít nghĩ đến đồ ăn hơn. Ông nhấn mạnh, người bệnh giảm cân vì ăn ít hơn theo thời gian, “không phải vì thuốc làm tan mỡ trực tiếp”.

Từ phát hiện ban đầu trong điều trị tiểu đường type 2, GLP-1 nhanh chóng trở thành một trong những thị trường dược phẩm nóng nhất thế giới. Ngày 22/5/2026, Cơ quan Dược phẩm châu Âu đã khuyến nghị phê duyệt Wegovy dạng uống, mở đường để thuốc này trở thành thuốc giảm cân đường uống đầu tiên tại châu Âu.

Ai không nên tự ý dùng GLP-1?

- Người chỉ muốn giảm vài kg vì mục tiêu thẩm mỹ.

- Người có BMI bình thường, không có chỉ định y khoa.

- Người có tiền sử bệnh tụy, túi mật, thận hoặc biến chứng mắt do tiểu đường.

- Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường hoặc thuốc khác nhưng chưa được bác sĩ đánh giá tương tác.

- Người có tiền sử rối loạn ăn uống hoặc ám ảnh kiểm soát cân nặng.

- Người mua thuốc qua mạng xã hội, hàng xách tay, hàng “nghiên cứu”, không rõ nguồn gốc.

Việc thuốc chuyển từ dạng tiêm sang dạng uống càng làm tăng khả năng tiếp cận. Với người sợ tiêm, đây là bước tiến đáng kể. Nhưng với cơ quan quản lý, điều đó cũng đồng nghĩa với nguy cơ lạm dụng có thể tăng lên, nhất là khi thuốc được quảng bá qua mạng xã hội, nhà thuốc trực tuyến hoặc các kênh bán hàng không chính thống.

Cơn sốt GLP-1 vì thế không chỉ là câu chuyện y học mà còn phản ánh áp lực hình thể trong xã hội hiện đại, nơi kết quả giảm cân nhanh dễ được tung hô hơn quá trình điều trị an toàn. Khi hình ảnh “trước và sau” lan truyền mạnh trên mạng xã hội, ranh giới giữa điều trị béo phì và giảm cân thẩm mỹ trở nên mờ nhạt.

Lợi ích y học là thật

Các chuyên gia thừa nhận GLP-1 là một tiến bộ quan trọng. Ở bệnh nhân béo phì, tiểu đường type 2 hoặc có nguy cơ tim mạch chuyển hóa, thuốc có thể giúp cải thiện nhiều chỉ số sức khỏe. Bác sĩ tim mạch Will Chan Yap-hang, Đại học Hong Kong, cho rằng tác dụng bảo vệ tim mạch của GLP-1 có thể liên quan đến giảm cân, kiểm soát đường huyết, hạ huyết áp và giảm mỡ nội tạng – loại mỡ nguy hiểm tích tụ quanh cơ quan nội tạng. Theo ông, trong bối cảnh béo phì và bệnh tim mạch chuyển hóa gia tăng, GLP-1 có giá trị trong cách tiếp cận toàn diện với nhóm bệnh này.

Một số nghiên cứu cũng đang mở rộng kỳ vọng vào GLP-1 trong các bệnh lý khác như gan nhiễm mỡ liên quan chuyển hóa, phục hồi sau đột quỵ hoặc các rối loạn viêm-chuyển hóa. Điều này khiến nhóm thuốc này được nhìn nhận không chỉ như thuốc giảm cân mà còn như một công cụ can thiệp vào sức khỏe chuyển hóa.

Tuy nhiên, điểm mấu chốt là thuốc chỉ có lợi khi dùng đúng người, đúng chỉ định, đúng liều và có theo dõi. Với bệnh nhân béo phì, GLP-1 có thể tạo ra “cửa sổ cơ hội” để giảm cân, vận động dễ hơn, kiểm soát đường huyết tốt hơn và xây dựng lại thói quen ăn uống. Nhưng thuốc không thay thế lối sống. Nếu không có dinh dưỡng, vận động và theo dõi dài hạn, cân nặng có thể quay lại sau khi ngừng thuốc.

WHO cũng nhấn mạnh GLP-1 không phải là giải pháp đơn độc; điều trị béo phì cần đi kèm dinh dưỡng, vận động, tư vấn hành vi và hệ thống chăm sóc y tế phù hợp.

Mặt trái của “mũi tiêm làm đẹp”

Rủi ro bắt đầu khi thuốc điều trị bị biến thành công cụ làm đẹp. Cơ quan quản lý dược phẩm Anh MHRA từng cảnh báo GLP-1 không phải thuốc thẩm mỹ để đạt hình thể đẹp trên mạng xã hội, mà là thuốc nghiêm túc, cần dùng có trách nhiệm và dưới sự giám sát y tế. MHRA cũng nhắc lại các tác dụng phụ thường gặp như buồn nôn, nôn, tiêu chảy, táo bón; nếu kéo dài có thể gây mất nước, thậm chí dẫn đến biến chứng nghiêm trọng như tổn thương thận.

Nghiêm trọng hơn, nhóm thuốc này có thể liên quan đến viêm tụy cấp, bệnh túi mật, hạ đường huyết khi phối hợp với một số thuốc khác, tổn thương thận hoặc biến chứng mắt ở bệnh nhân tiểu đường. Tài liệu tham khảo cũng ghi nhận một số người dùng phàn nàn về mất cơ, khuôn mặt hốc hác sau giảm cân nhanh, tâm trạng sa sút và nguy cơ tăng cân trở lại sau khi ngừng thuốc.

Một vấn đề khác là thuốc giả và thuốc không được phê duyệt. FDA Mỹ cảnh báo một số sản phẩm chứa semaglutide, tirzepatide hoặc retatrutide được bán trực tiếp cho người tiêu dùng dưới nhãn “chỉ dùng cho nghiên cứu” hoặc “không dùng cho người”, nhưng thực tế lại kèm hướng dẫn sử dụng cho người. FDA khuyến cáo người dân không mua các sản phẩm này vì chất lượng không rõ và có thể gây hại cho sức khỏe.

Khi nhu cầu tăng nhanh, thị trường mạng có thể biến bệnh nhân thành “người thử nghiệm” bất đắc dĩ: không biết thuốc thật hay giả, liều lượng ra sao, bảo quản thế nào, có phù hợp với bệnh nền hay không. Với thuốc tác động lên chuyển hóa, cái giá của việc dùng sai không chỉ là vài ngày mệt mỏi, mà còn có thể là biến chứng cần can thiệp y tế.

Bác sĩ, bệnh nhân và áp lực hình thể

Câu chuyện GLP-1 không chỉ là y khoa, mà còn là tâm lý xã hội. Tiến sĩ Stephanie Ng, nhà sáng lập tổ chức Body Banter tại Hong Kong sau khi hồi phục khỏi rối loạn ăn uống, lo ngại việc sử dụng GLP-1 ngoài mục đích y tế có thể nuôi dưỡng các hành vi kiểm soát cân nặng cực đoan. Theo bà, một số người tìm đến thuốc không phải vì cần giảm cân để cải thiện sức khỏe, mà vì áp lực hình thể hoặc nhu cầu tâm lý muốn kiểm soát cơ thể.

Ở chiều ngược lại, với bệnh nhân béo phì thực sự, GLP-1 có thể là cơ hội thay đổi cuộc sống. Một người bệnh tiểu đường type 2 hoặc béo phì kèm tăng huyết áp, nếu được bác sĩ đánh giá đầy đủ và theo dõi sát, có thể giảm cân, kiểm soát đường huyết tốt hơn, vận động dễ hơn và giảm nguy cơ biến chứng.

Nhưng ngay cả nhóm này cũng cần hiểu rằng thuốc không thay thế lối sống. Khi ngừng thuốc, nếu chế độ ăn và vận động không thay đổi, cân nặng có thể quay lại. Đây là điểm dễ bị bỏ qua trong các quảng cáo “giảm cân nhanh”. Công chúng nhìn thấy kết quả trước mắt, nhưng ít được nói về chi phí điều trị dài hạn, tác dụng phụ, nguy cơ mất cơ, khả năng tái tăng cân và yêu cầu theo dõi y tế.

Nói cách khác, GLP-1 không nên được hiểu là con đường tắt để đạt một hình thể lý tưởng, mà là một phần của phác đồ điều trị cho những người có nhu cầu y khoa thực sự. Sự khác biệt này cần được nhấn mạnh, bởi chính nó quyết định thuốc có phải là tiến bộ y học hay trở thành trào lưu nguy hiểm.

Từ kinh nghiệm quốc tế đến cảnh báo cho Việt Nam

Kinh nghiệm từ Mỹ, Anh, Hong Kong và châu Âu cho thấy vấn đề lớn nhất của GLP-1 không còn là thuốc có hiệu quả hay không, mà là làm sao để một tiến bộ y học không bị biến thành trào lưu làm đẹp thiếu kiểm soát.

Tại Mỹ, nhu cầu bùng nổ kéo theo lo ngại về thuốc không được phê duyệt, thuốc pha chế và sản phẩm bán trực tiếp cho người tiêu dùng ngoài kênh chính thức. Ở Anh, cơ quan quản lý nhiều lần nhấn mạnh GLP-1 không phải thuốc thẩm mỹ, mà là thuốc điều trị cần kê đơn và theo dõi. Hong Kong kiểm soát chặt chẽ, chỉ cho dùng trong kiểm soát cân nặng với người có BMI cao hoặc kèm bệnh lý liên quan. Châu Âu lại đang bước vào giai đoạn mở rộng tiếp cận khi thuốc dạng uống được thúc đẩy để được phê duyệt.

Với Việt Nam, cảnh báo nằm ở chỗ nhu cầu giảm cân, làm đẹp, mua thuốc online và quảng cáo “tiêm tan mỡ” vốn đã phổ biến. Nếu GLP-1 được lan truyền như một xu hướng thẩm mỹ, người dùng có thể bỏ qua các bước tối thiểu: khám bác sĩ, đánh giá BMI, bệnh nền, nguy cơ tụy – mật – thận – mắt và kế hoạch dinh dưỡng, vận động.

Vì vậy, vấn đề không phải là phủ nhận GLP-1, mà là đặt thuốc đúng vị trí: công cụ điều trị trong tay bác sĩ, dành cho đúng bệnh nhân, trong kế hoạch quản lý cân nặng dài hạn. Một “thần dược” nếu tách khỏi chỉ định và giám sát y tế rất dễ trở thành cơn sốt rủi ro.

Nguồn TG&VN : https://baoquocte.vn/glp-1-than-duoc-giam-can-va-mat-trai-cua-con-sot-toan-cau-397313.html