Gỡ 'điểm nghẽn' phân cấp, phân quyền trong vận hành chính quyền hai cấp

4 giờ trướcBài gốc

Phân cấp, phân quyền chưa đồng bộ với điều kiện thực thi

Theo PGS.TS Lê Minh Thông, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, nhiều “điểm nghẽn” thể chế hiện nay không chỉ làm giảm hiệu lực quản lý Nhà nước, mà còn cản trở đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế xanh và mô hình tăng trưởng mới.

Đáng chú ý, những vướng mắc về phân cấp, phân quyền, tổ chức bộ máy và khoảng trống pháp luật đối với kinh tế số, Nhà nước số đang trở thành các nút thắt lớn cần sớm tháo gỡ để tạo động lực phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

PGS.TS Lê Minh Thông cho biết: "Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở mối quan hệ giữa pháp luật với tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền. Đây cũng là nơi thể hiện rõ nhất sự va chạm giữa “thiết kế thể chế” với “năng lực vận hành” trong thực tiễn".

Việc tinh gọn tổ chức bộ máy, sắp xếp lại hệ thống chính trị và triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã tạo ra nhiều chuyển biến tích cực như giảm khâu trung gian, tăng xử lý thủ tục trực tuyến và nâng cao tính chủ động của địa phương. Tuy nhiên, quá trình này cũng đang bộc lộ không ít vướng mắc do hệ thống pháp luật chậm được sửa đổi đồng bộ và thống nhất.

PGS.TS Lê Minh Thông, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật của Quốc hội trình bày những "điểm nghẽn" trong vận hành chính quyền 2 cấp.

“Điểm nghẽn cốt lõi hiện nay là phân cấp, phân quyền chưa đi trọn gói”, PGS.TS Lê Minh Thông nhấn mạnh. Nhiều nhiệm vụ đã được chuyển giao cho địa phương nhưng chưa đồng thời chuyển giao đầy đủ nguồn lực tài chính, dữ liệu, công cụ thực thi, nhân lực và trách nhiệm giải trình tương xứng.

Theo báo cáo của Chính phủ, 56% nhiệm vụ đã được chuyển giao cho địa phương, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế liên quan đến thủ tục hành chính, hạ tầng số, kết nối dữ liệu và chất lượng đội ngũ cán bộ. Điều này cho thấy vấn đề hiện nay không chỉ nằm ở việc “giao quyền hay không giao quyền”, mà là pháp luật chưa đồng bộ hóa đầy đủ giữa giao quyền với bảo đảm điều kiện để quyền lực đó được thực thi hiệu quả.

Một điểm nghẽn khác được PGS.TS Lê Minh Thông chỉ ra là sự lệch pha giữa luật tổ chức bộ máy với pháp luật chuyên ngành. Mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã làm thay đổi căn bản phương thức quản trị địa phương, song nhiều quy định chuyên ngành vẫn vận hành theo logic cũ.

“Đổi mới tổ chức bộ máy sẽ khó đạt hiệu quả nếu luật chuyên ngành chậm thay đổi, trong khi quy trình và cơ chế phối hợp vẫn giữ nguyên như trước”, ông Thông nhận định. Đây cũng là lý do Chính phủ và Thủ tướng liên tục yêu cầu rà soát, sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật chưa phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Không chỉ vướng ở cơ chế, điểm nghẽn còn nằm ở năng lực thực thi công vụ của đội ngũ cán bộ, công chức địa phương. Tình trạng thiếu kiến thức về quản lý, pháp lý, công nghệ và chuyển đổi số vẫn chưa được khắc phục triệt để, trở thành rào cản trong quá trình thực hiện các thẩm quyền được phân cấp, phân quyền.

PGS.TS Lê Minh Thông cho rằng, nếu pháp luật chỉ giao thẩm quyền mà không gắn với chuẩn năng lực, vị trí việc làm, cơ chế đào tạo bắt buộc và hệ thống kiểm tra, giám sát phù hợp, thì phân quyền rất dễ rơi vào hình thức, thậm chí làm gia tăng chênh lệch năng lực thực thi giữa các địa phương.

Từ thực tiễn đó, PGS.TS Lê Minh Thông nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật theo hướng phân quyền thực chất, đi kèm đầy đủ nguồn lực, dữ liệu và trách nhiệm giải trình, để mô hình chính quyền địa phương hai cấp thực sự vận hành hiệu quả trong giai đoạn phát triển mới.

Khoảng trống pháp luật trước sự phát triển của kinh tế số

Không chỉ tồn tại vướng mắc trong tổ chức bộ máy, hệ thống pháp luật hiện nay còn bộc lộ khoảng trống lớn trước sự phát triển nhanh của kinh tế số, kinh tế xanh, Nhà nước số và xã hội số.

Người dân chờ làm thủ tục giải quyết bảo hiểm thất nghiệp.

Theo PGS.TS Lê Minh Thông, vấn đề không đơn thuần là “thiếu luật”, mà sâu xa hơn là khả năng thích ứng của hệ thống pháp luật đang chậm hơn tốc độ biến đổi của thực tiễn. Trong lĩnh vực kinh tế số, điểm nghẽn lớn nhất nằm ở việc chưa hình thành đầy đủ chế độ pháp lý cho dữ liệu, tài sản số, mô hình kinh doanh số và cơ chế chia sẻ dữ liệu xuyên hệ thống.

Dù kinh tế số đã đóng góp ngày càng lớn vào GDP, nhưng tình trạng “cát cứ dữ liệu” giữa các bộ, ngành vẫn tồn tại. Dữ liệu nhiều nơi vẫn được coi là “tài sản riêng” thay vì nguồn lực chiến lược cần được kết nối, chia sẻ và tái sử dụng để tạo ra giá trị mới. Pháp luật hiện hành chưa xử lý được yêu cầu lưu thông dữ liệu hợp pháp, an toàn và hiệu quả, điều kiện cốt lõi để kinh tế số phát triển.

Đối với Nhà nước số và công dân số, khoảng trống pháp luật thể hiện ở chỗ hạ tầng công nghệ đã phát triển khá nhanh nhưng nền tảng pháp lý chưa theo kịp. Việc triển khai cơ sở dữ liệu dân cư, định danh điện tử và dịch vụ công trực tuyến đã tạo ra bước chuyển lớn trong quản trị hiện đại. Tuy nhiên, nhiều thủ tục vẫn yêu cầu người dân cung cấp lại thông tin mà cơ quan nhà nước đã có.

Trong lĩnh vực kinh tế xanh, các vướng mắc pháp lý cũng đang làm chậm quá trình chuyển đổi. Các quy định liên quan đến đầu tư, đất đai, môi trường, năng lượng, tài chính xanh và đổi mới sáng tạo còn thiếu đồng bộ, thậm chí mâu thuẫn nhau.

Khi pháp luật xanh bị chia cắt theo từng ngành, quá trình chuyển đổi xanh rất dễ bị cản trở bởi xung đột hoặc khoảng trống chính sách. Điều này đặc biệt rõ trong các lĩnh vực như năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn hay thị trường carbon.

Pháp luật phải “mở đường” cho phát triển

Để tháo gỡ các điểm nghẽn trên, PGS.TS Lê Minh Thông cho rằng, điều quan trọng nhất là phải chuyển mạnh từ tư duy quản lý, kiểm soát sang tư duy kiến tạo phát triển. Pháp luật không chỉ là công cụ quản lý hành chính mà phải trở thành “hạ tầng thể chế” thúc đẩy đổi mới sáng tạo, giải phóng nguồn lực và mở ra không gian phát triển mới.

"Cần từ bỏ tư duy 'không quản được thì cấm', tư duy này từng tạo ra nhiều rào cản cho các mô hình kinh doanh mới và lĩnh vực công nghệ mới nổi. Các vấn đề lớn như chuyển đổi số, bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng, thị trường carbon hay kinh tế tuần hoàn đều có tính liên ngành rất cao. Vì vậy, không thể tiếp tục xây dựng pháp luật theo kiểu 'mỗi bộ, ngành quản một mảnh'", PGS.TS Lê Minh Thông nhấn mạnh.

Vì vậy, ông Thông đề xuất chuyển sang mô hình điều chỉnh theo “cụm pháp luật” đối với từng vấn đề phát triển lớn, nhằm giảm chồng chéo, giảm chi phí phối hợp và tăng tính dự báo cho người dân, doanh nghiệp. Đối với mô hình chính quyền địa phương hai cấp, giải pháp then chốt là thực hiện phân quyền trọn gói. Nghĩa là mỗi thẩm quyền được giao phải đi kèm đầy đủ nguồn lực tài chính, nhân lực, dữ liệu và cơ chế giám sát, giải trình.

Cùng với đó, cần đồng bộ hóa luật tổ chức bộ máy với luật chuyên ngành, đặc biệt trong các lĩnh vực như tài chính ngân sách, đầu tư công, đất đai, công vụ và dữ liệu số; mở rộng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các lĩnh vực mới như trí tuệ nhân tạo, fintech, blockchain, tài sản số, công nghệ xanh và kinh tế tuần hoàn.

Theo PGS.TS Lê Minh Thông, nếu không có không gian pháp lý cho thử nghiệm, pháp luật sẽ luôn đi sau thực tiễn và buộc phải xử lý bằng các biện pháp hành chính tình thế. Ngược lại, sandbox sẽ giúp cân bằng giữa yêu cầu quản lý rủi ro và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Bên cạnh đó, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật về dữ liệu, định danh số, quyền số và chia sẻ dữ liệu liên thông; đồng thời xây dựng cơ chế bảo vệ quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân trong môi trường số.

Cải cách pháp luật không thể dừng ở việc ban hành văn bản, mà phải lấy hiệu quả thực thi làm thước đo cuối cùng. Điều đó đòi hỏi mỗi dự án luật khi xây dựng phải đi kèm phương án tổ chức thực hiện cụ thể, từ hạ tầng số, kết nối dữ liệu đến đào tạo cán bộ và cắt giảm chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp.

Bài, ảnh: XM/Báo Tin tức và Dân tộc

Nguồn Tin Tức TTXVN : https://baotintuc.vn/xa-hoi/go-diem-nghen-phan-cap-phan-quyen-trong-van-hanh-chinh-quyen-hai-cap-20260519101847189.htm