Góc khuất chăm sóc, giáo dục trẻ em đặc biệt: Bạo lực núp bóng giáo dục

9 giờ trướcBài gốc

Nhuốm màu bạo lực

Buổi sáng 21/12/2025, gia đình đưa P.H.N., 17 tuổi, đến Trung tâm Công tác xã hội Hải Hà với kỳ vọng con trai họ sẽ được rèn kỷ luật, học kỹ năng sống, tránh xa game. Hai ngày sau, chiều 23/12, cậu bé được đưa về trong tình trạng sức khỏe suy kiệt. Ít giờ sau, em tử vong.

Trong lời khai của các bị can, P.H.N. không được gọi là “trẻ cần hỗ trợ”, mà là “trẻ nghiện game”, “trẻ hư”. Cách gọi ấy quyết định cách họ đối xử với N. Đánh, phạt, bắt lao động nặng, cho “tự quản” xử lý lẫn nhau, tất cả được biện minh bằng lý do “răn đe”, “dạy dỗ”. Và khi người đứng đầu thừa nhận đã “ngầm đồng ý”, nghĩa là bạo lực hiển nhiên trở thành một phần của cơ chế vận hành.

Đây không phải lần đầu xã hội nghe thấy những cụm từ như vậy. Trong nhiều vụ việc trước đó, tại các cơ sở “cai nghiện game”, “trại hè kỷ luật”, “lớp rèn nhân cách”, người ta vẫn bắt gặp những lời giải thích quen thuộc, “đánh từ cổ trở xuống”, “không đánh vào chỗ hiểm”, “chỉ để dằn mặt”. Bản chất của bạo lực được lấp liếm bằng những uyển ngữ mang vỏ bọc sư phạm.

Trước vụ ở Hải Hà, đã có trường hợp một bé trai 5 tuổi tử vong sau khi được gửi tại một cơ sở chăm sóc trẻ khuyết tật không phép trên đường Trần Nhật Duật, Pleiku, Gia Lai. Bé 3 tuổi ở Huế mắc tự kỷ được gia đình gửi cho “người điều trị tư nhân” tại Lâm Đồng với chi phí rất cao, nhưng cuối cùng chỉ nhận lại hũ tro cốt của con.

Năm 2024, cơ quan chức năng tại TPHCM đã phát hiện và tạm giữ chủ cùng một số nhân viên của Mái ấm Hoa Hồng, một cơ sở từ thiện chăm sóc trẻ mồ côi, sau khi có bằng chứng lạm dụng, bạo hành nhiều trẻ tại cơ sở này.

Trẻ em được gửi vào Trung tâm Hải Hà mỗi ngày đều sống trong sợ hãi trong khi Trung tâm cam kết “Kiên nhẫn và yêu thương vô điều kiện”

Bạo lực không diễn ra trong một khoảnh khắc bộc phát. Nó lặp lại nhiều lần, có tổ chức, có sự tham gia của người được gọi là “tự quản”, tồn tại đủ lâu để trở thành thông lệ.

Ở nhiều địa phương, việc kiểm tra các trung tâm chủ yếu diễn ra theo đợt, theo kế hoạch, hoặc sau khi đã xảy ra sự cố. Khi chưa có hậu quả nghiêm trọng, những phản ánh lẻ tẻ của phụ huynh, học viên thường không đủ sức tạo thành cảnh báo. Trẻ em, đặc biệt là trẻ yếu thế, gần như không có tiếng nói độc lập để tự bảo vệ mình.

Khoảng trống pháp lý

Sau vụ việc ở Hải Hà, UBND tỉnh Quảng Ninh yêu cầu rà soát hàng loạt trung tâm công tác xã hội. Sở Y tế Quảng Ninh lập 2 đoàn kiểm tra đột xuất 19 trung tâm, đình chỉ 2 cơ sở của Hải Hà, và tạm dừng 4 trung tâm khác.

Nhiều năm qua, mạng lưới cơ sở trợ giúp xã hội và các mô hình “kỹ năng sống”, “kỷ luật”, “can thiệp” phình ra nhanh chóng. Theo số liệu chính thức từ Bộ Nội vụ, cả nước hiện có 425 cơ sở trợ giúp xã hội (195 cơ sở công lập, 230 cơ sở ngoài công lập). Trong đó, có 149 cơ sở chăm sóc trẻ em, phần lớn ở các thành phố lớn.

Trên thực tế, các cơ quan chức năng cũng thừa nhận con số này “chỉ là phần nổi của tảng băng”. Rất nhiều cơ sở tự phát do tổ chức từ thiện, tôn giáo hoặc tư nhân vận hành không được cấp phép, không được thống kê đầy đủ và gần như không bị giám sát thường xuyên, khiến việc quản lý chất lượng dịch vụ trở nên lỏng lẻo, dễ bị lạm dụng, nhất là khi đối tượng phục vụ là trẻ em dễ tổn thương.

Theo thống kê chưa đầy đủ, có tới hơn 3,3 triệu trẻ em ở hoàn cảnh đặc biệt trên toàn quốc, một con số không nhỏ, đồng nghĩa với nhu cầu dịch vụ chăm sóc, hỗ trợ có chuyên môn cao là rất lớn. Nhưng với thực tế nguồn nhân lực chuyên nghiệp còn hạn chế và quy trình giám sát lỏng lẻo, nhiều trẻ đang rơi vào tình thế chờ đợi sự may rủi khi đến với các cơ sở này.

Gậy dùng để “giáo dục” học viên ở Hải Hà

Bà Nguyễn Thu Hà (UNICEF Việt Nam) khuyến cáo: “Bảo vệ trẻ em không thể dựa vào phản ứng sau khủng hoảng. Hệ thống giám sát phải hoạt động thường xuyên, minh bạch, có sự tham gia của cộng đồng, gia đình và chuyên gia độc lập. Nhưng ở Việt Nam, mô hình ấy vẫn chưa được thiết lập đầy đủ, nhất là với các cơ sở ngoài công lập”.

Luật sư Trần Minh Tuấn (Đoàn luật sư Hà Nội) cho biết, quy trình cấp phép đối với cơ sở trợ giúp xã hội hiện nay bộc lộ nhiều lỗ hổng, đặc biệt khi áp dụng cho các mô hình chăm sóc trẻ em có nhu cầu đặc biệt. Theo ông Tuấn, nếu nhìn vào hồ sơ đăng ký hoạt động theo Điều 46 và 47 Nghị định 103/2017/NĐ-CP, có thể thấy các yêu cầu chủ yếu mang tính thủ tục hành chính.

“Hồ sơ gồm tờ khai đăng ký theo mẫu, phiếu lý lịch tư pháp của người đứng đầu và nhân viên, cùng bản sao giấy tờ cá nhân. Đây là những giấy tờ xác nhận tư cách pháp lý và nhân thân, chứ không phải hồ sơ đánh giá năng lực chuyên môn hay phương pháp làm việc với trẻ em”, ông phân tích.

Đáng chú ý hơn, thẩm quyền cấp phép được giao cho Chủ tịch UBND cấp xã hoặc cấp huyện (cũ), với thời hạn giải quyết chỉ 10 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Về điều kiện cấp phép, quy định hiện hành yêu cầu cơ sở được thành lập hợp pháp, người đứng đầu có đầy đủ năng lực hành vi dân sự, có nhân viên trực tiếp chăm sóc, tư vấn cho đối tượng; trường hợp nuôi dưỡng thì phải đáp ứng thêm điều kiện về cơ sở vật chất và nhân lực.

Tuy nhiên, theo luật sư Tuấn, đây là những tiêu chí mang tính khung, thiếu các chuẩn mực chuyên môn cụ thể. “Pháp luật không buộc cơ sở phải có bác sĩ, nhà tâm lý học hay chuyên gia giáo dục đặc biệt trong đội ngũ nhân sự, dù đối tượng phục vụ là trẻ em đặc biệt”, ông chỉ rõ.

Luật sư cho rằng, nếu xảy ra sai phạm, thậm chí là bạo lực đối với trẻ em, trách nhiệm không chỉ dừng ở cá nhân hay cơ sở trực tiếp gây ra hậu quả. “Cần nhìn thẳng vào quy trình cấp phép và cơ chế giám sát sau cấp phép. Khi khâu đầu vào đã lỏng, thì rủi ro trong quá trình hoạt động là điều khó tránh khỏi”, ông nhấn mạnh.

Giao trứng cho ác

Trẻ cá tính, hành vi lệch chuẩn khiến nhiều bậc phụ huynh rơi vào trạng thái bất lực, loay hoay chưa tìm ra phương pháp giáo dục phù hợp. Thế nhưng, việc giao phó con trẻ khi chưa tìm hiểu kĩ mô hình, con người và cơ chế giám sát có thể dẫn tới những hệ quả đáng tiếc.

Bạo lực không tạo ra kỉ luật

TS. Nguyễn Thị Thu Anh, nguyên Hiệu trưởng Trường THCS&THPT Nguyễn Tất Thành nêu quan điểm, bạo lực không tạo ra kỉ luật, bạo lực chỉ tạo ra sợ hãi. Sợ hãi có thể khiến trẻ “phục tùng” tạm thời, nhưng hiệu quả không lâu bền.

Bà Thu Anh đưa ra một số nguyên nhân dẫn đến những biểu hiện chưa ngoan của học sinh như gặp khó khăn trong kiểm soát cảm xúc; có dấu hiệu rối loạn hành vi, chịu áp lực học tập kéo dài, hoặc đang sống trong môi trường gia đình nhiều xung đột...

TS Nguyễn Thị Thu Anh

Vì vậy, giáo dục học sinh “chưa ngoan” nên bắt đầu bằng sự kiên nhẫn. Thầy cô và cha mẹ cùng con trao đổi, thống nhất những giải pháp cải thiện hành vi một cách rõ ràng, nhất quán, tôn trọng và hợp tác, dứt khoát không buông xuôi, nuông chiều; phải giúp trẻ hiểu và chịu trách nhiệm về hành vi của mình bằng cách sửa sai mang tính giáo dục, thay vì đòn roi.

Tùy theo các mức độ “chưa ngoan”, cần có những hình thức can thiệp khác nhau. Cách tiếp cận phục hồi không nhằm phạt cho sợ, mà giúp học sinh hiểu sai ở đâu, sửa sai như thế nào và được hỗ trợ để thay đổi, thay vì bị đẩy ra ngoài hay dán nhãn tiêu cực.

Thông tư 18/2025 của Bộ GD&ĐT cũng nhấn mạnh việc các nhà trường cần bố trí nhân sự và tổ chức hoạt động tư vấn học đường, công tác xã hội để phối hợp hiệu quả các lực lượng trong giáo dục học sinh tiến bộ.

Gia đình luôn là môi trường quan trọng nhất trong việc hình thành nhân cách và hành vi của trẻ. Chính trong gia đình, trẻ học được cách gắn bó, tin tưởng, tuân thủ quy định, hình thành thói quen sống và hệ giá trị.

Những “điểm mù” trong mô hình kỉ luật tập trung

Chuyên gia tư vấn Nguyễn Đình Sơn, cố vấn tâm lý tuổi vị thành niên, hội viên Hội Tâm lí Giáo dục Hà Nội đã tiến hành điều tra nghề nghiệp về phương pháp giáo dục trẻ “chưa ngoan” ở các trung tâm công tác xã hội qua 3 kênh.

Thứ nhất là qua các ca gia đình: nhiều phụ huynh đưa con vào mô hình kỉ luật tập trung với hi vọng “vài tuần sẽ thay đổi”. Có em về nhà nghe lời hơn bề ngoài, nhưng cũng có em thu mình, sợ hãi, mất niềm tin, hoặc phản kháng mạnh hơn khi rời môi trường kiểm soát.

Thứ hai là qua cách mô hình vận hành, ông Sơn quan tâm tới phần cốt lõi ít được nhắc đến là sàng lọc tâm lí-y tế đầu vào; năng lực của nhân sự làm việc với trẻ vị thành niên; sự giám sát độc lập, cơ chế phản ánh, nhật kí can thiệp, trách nhiệm giải trình; và nguyên tắc “kỉ luật không bạo lực” có được thực thi hay chỉ là lời quảng bá.

Thứ ba là qua thông tin chính thống từ báo chí và cơ quan chức năng, với những mô hình “đóng-tập trung-kỉ luật”, rủi ro lớn nhất là khi thiếu giám sát độc lập và trách nhiệm giải trình, “luật ngầm” rất dễ thay thế quy trình chuyên môn.

“Giáo dục không thể dựa trên bạo lực, dù là bạo lực thể chất hay tinh thần. Một môi trường dùng nhục mạ, đe dọa, làm nhục, cô lập kiểu trừng phạt… có thể tạo ra vẻ ngoan bề ngoài, nhưng bên trong thường sinh ra 3 hệ quả: trẻ học cách giấu, trẻ nghe lời vì sợ và mối quan hệ với người lớn bị đứt kết nối”, ông Sơn nêu quan điểm.

Chuyên gia tâm lí Nguyễn Đình Sơn

Ông Sơn khẳng định, sự việc ở Trung tâm công tác xã hội Hải Hà (Quảng Ninh) là lời nhắc rằng mọi mô hình can thiệp trẻ vị thành niên phải đặt an toàn và phẩm giá lên trước. Kỉ luật có thể nghiêm, nhưng tuyệt đối không được dùng bạo lực để ép đổi hành vi.

Muốn giải bài toán “trẻ khó”, không thể chỉ “gửi đi cho ngoan”, mà phải điều chỉnh cả hệ gia đình-nhà trường-cộng đồng. Điều xã hội cần là chuẩn giám sát minh bạch, quy trình sàng lọc và trách nhiệm giải trình cho mọi cơ sở. Khi làm đúng, trẻ không chỉ “ngoan” hơn, mà sẽ vững hơn từ bên trong.

Không ai thay thế được mẹ cha

TS. Nguyễn Thị Thu Anh chỉ ra, ở nhiều gia đình, việc dạy con thiếu nhất quán khi thì quá cứng rắn, khi lại buông lỏng, khiến trẻ rơi vào những thói quen khó thay đổi như nghiện game, lo âu, trầm cảm hoặc rối loạn hành vi,…

Trong trường hợp buộc phải tìm kiếm sự hỗ trợ ngoài nhà trường, phụ huynh cần tìm hiểu rất kĩ và không nên chỉ tin vào lời cam kết. Tuy nhiên, điều tốt nhất chính là cha mẹ cần thấu hiểu và kiên nhẫn đồng hành với con, cùng nhà trường và các lực lượng chuyên môn.

TS. Nguyễn Đình Sơn cho rằng, gia đình là môi trường giống như đất và nước để trồng cây. Nhà trường có thể là “người làm vườn” giúp cây phát triển, xã hội là “thời tiết” tác động mỗi ngày. Nhưng nếu đất khô, nước thiếu, hoặc đất-nước không ổn định, cây sẽ lớn lên trong trạng thái chông chênh. Khi đó, đến tuổi dậy thì, chỉ một cơn gió mạnh cũng có thể khiến cây nghiêng, gãy hoặc phản ứng dữ dội.

Bạo lực học đường luôn để lại những nỗi đau

“Việc giao con cho một môi trường không chắc an toàn là một canh bạc, và cái giá có thể là sang chấn của trẻ, hoặc đứt gãy niềm tin gia đình”, ông Sơn chia sẻ. Ông khẳng định, không có tổ chức nào thay thế được vai trò của gia đình.

Hạ Đan - Hoa Ban

Nguồn Tiền Phong : https://tienphong.vn/goc-khuat-cham-soc-giao-duc-tre-em-dac-biet-bao-luc-nup-bong-giao-duc-post1811612.tpo