Góc khuất chiến sự Trung Đông: Còn một 'thế giới' khổng lồ đang âm thầm chờ án tử

3 giờ trướcBài gốc

Nằm cách không xa khu vực các tàu chở dầu đang mắc kẹt tại vịnh Ba Tư là một kỳ quan sinh thái hiếm có. Eo biển Hormuz - tuyến hàng hải đang xảy ra tranh chấp gay gắt - không chỉ là nơi sinh sống của loài cá heo mà còn sở hữu quần thể san hô đa dạng bậc nhất khu vực.

Tuy nhiên, giới khoa học cảnh báo thế giới dưới lòng đại dương này đang đối mặt nguy cơ diệt vong khi các cuộc xung đột liên tục nổ ra xung quanh nó.

Theo đài CNN, kể từ khi chiến sự Trung Đông bùng phát, đã có ít nhất 16 cuộc tấn công nhắm vào các tàu trên vịnh Ba Tư và khu vực lân cận eo biển Hormuz.

Bà Nina Noelle, người phát ngôn của Greenpeace - mạng lưới chiến dịch toàn cầu độc lập chuyên về các vấn đề môi trường - cho biết họ "thường xuyên phát hiện các vệt dầu loang trong khu vực".

Cá heo lưng gù xuất hiện tại bán đảo Musandam, eo biển Hormuz. Ảnh: JORDISTOCK

Điển hình, tàu Shahid Bagheri (Iran) bị tấn công hồi đầu tháng 3 hiện vẫn rò rỉ dầu, "gây rủi ro tiềm tàng cho các vùng đất ngập nước được bảo vệ gần eo biển Khuran" (một tuyến đường thủy hẹp hơn nằm ở phía bắc eo biển Hormuz).

Khi xung đột kéo dài, giới khoa học ngày càng lo ngại về tác động của các vụ tràn dầu đối với hệ động vật tại khu vực này.

Những gì đang bị đe dọa?

Giáo sư Aaron Bartholomew - chuyên gia sinh học tại ĐH Mỹ ở Các Tiểu vương quốc Ả Rập thống nhất (UAE), người đã tiến hành nhiều nghiên cứu thực địa trên toàn khu vực - miêu tả eo biển này là "vương miện sinh thái" của vùng Vịnh.

"Eo biển Hormuz nổi tiếng với việc sở hữu đa dạng sinh học bậc nhất và mật độ phủ san hô thuộc hàng cao nhất trên toàn vịnh Ba Tư" - ông Bartholomew nói. Các rạn san hô phong phú nhất nằm ở phía bờ của Iran, cũng như dọc theo một số khu vực thuộc bờ biển phía nam của vịnh.

Eo biển Hormuz. Ảnh: CNN

Giáo sư Bartholomew giải thích rằng điều kiện khắc nghiệt của vùng Vịnh đang đẩy giới hạn sinh lý của sinh vật biển lên mức tối đa. Ở hầu hết các đại dương trên thế giới, những điều kiện cực đoan như vậy sẽ là án tử cho san hô. Thế nhưng tại đây, môi trường này đã tạo ra "những rạn san hô có lẽ là cứng cáp nhất thế giới" - theo lời ông Bartholomew.

Các rạn san hô trong khu vực mang giá trị rất lớn đối với giới nghiên cứu. Họ đang tích cực coi đây là mô hình chuẩn để tìm hiểu xem làm thế nào san hô có thể sống sót trong các đại dương ngày càng nóng hơn và biến động hơn do cuộc khủng hoảng khí hậu hiện nay.

"San hô là hệ sinh thái đa dạng sinh học nhất trong các đại dương, cung cấp môi trường sống cho nhiều loài cá và động vật không xương sống. Chúng chắc chắn có ý nghĩa sống còn đối với ngành thủy sản, cũng như đóng vai trò quan trọng đối với ngành du lịch” - ông Bartholomew nhấn mạnh

Bên ngoài các rạn san hô, vùng nước quanh eo biển duy trì một hệ động vật dày đặc và phong phú.

Cá mập voi di cư đi qua eo biển này theo mùa, trong khi cá heo lưng gù Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương và cá heo mũi chai cư trú dọc theo bán đảo Musandam ở phía bắc Oman. Các hòn đảo ngoài khơi giữa Iran và UAE là nơi làm tổ của rùa xanh và rùa đồi mồi.

Ông Bartholomew bày tỏ sự lo ngại sâu sắc đối với các loài động vật có vú thuộc nhóm cá heo lưng gù và cá heo mũi chai, do chúng bắt buộc phải ngoi lên mặt nước để thở.

Các hòn đảo ngoài khơi, chẳng hạn như đảo Sir Bani Yas (nằm giữa Iran và UAE), đóng vai trò là nơi làm tổ của rùa xanh và rùa đồi mồi. "Đã có tài liệu ghi nhận rõ ràng rằng các vụ tràn dầu ở vùng biển UAE dẫn đến tình trạng rùa chết hàng loạt; về cơ bản, chúng chết ngay trong vệt dầu loang và sau đó trôi dạt vào bờ" - ông Bartholomew cho biết.

Rắn biển cũng sinh sống ở vùng nước ven bờ nông của UAE. Cá mập voi đi qua đây theo mùa để săn cá ngừ thu - loài sinh sản ở các vùng biển ngoài khơi giàu dầu mỏ của Qatar. Nhờ việc cấm đánh bắt cá gần các giàn khoan, những vùng nước này vô tình trở thành khu bảo tồn biển.

Những nhánh san hô mềm màu tím rực rỡ nổi bật trên nền biển xanh, bám trên khối đá phủ kín san hô trong một rạn san hô tại eo biển Hormuz. Ảnh: SHUTTERSTOCK

Khu vực này cũng có rừng ngập mặn "trải dài khắp bờ biển phía nam, đặc biệt là ở tiểu vương quốc Abu Dhabi, và cả ở các tiểu vương quốc phía bắc như Ras Al Khaimah hay Umm Al Quwain". Loài cây mắm biển rất phong phú ở đây và thường có sức chống chịu tốt với sự cố tràn dầu, "miễn là cấu trúc rễ thở của chúng không bị bao phủ", ông Bartholomew lưu ý.

Rễ thở là hệ thống rễ nhô lên khỏi mặt bùn, hoạt động như ống thở, vươn lên trên mặt nước để vận chuyển oxy xuống hệ rễ ngầm của cây mắm. Nhờ cơ chế này, rừng ngập mặn "nhìn chung có thể sống sót qua các vụ tràn dầu, nhưng nếu rễ thở bị bịt kín, chúng sẽ chịu tác động nghiêm trọng và có nguy cơ chết rụi”.

Cách xa eo biển hơn, tại các thảm cỏ biển nông ở phía Tây Abu Dhabi và phía Nam Qatar, là nơi sinh sống của quần thể cá cúi lớn thứ hai thế giới - một loài động vật có vú có họ hàng gần với lợn biển.

"Chúng ta có một số thảm cỏ biển liền mạch lớn nhất thế giới tại đó" - ông Bartholomew nói.

Mặc dù loài cá nược hiện đang có một vùng đệm an toàn khỏi cuộc xung đột ở eo biển, ông Bartholomew lưu ý rằng nếu dầu tràn chạm đến vùng nước ven biển của chúng, đó sẽ là một mối đe dọa cực kỳ nghiêm trọng.

Dầu loang tàn phá sinh vật biển như thế nào?

GS Martin Grosell - Trưởng khoa Sinh học và Sinh thái biển tại Trường Khoa học Biển, Khí quyển và Trái đất Rosenstiel (ĐH Miami) - đã dành 15 năm nghiên cứu tác động của dầu đối với sinh vật biển sau thảm họa tràn dầu Deepwater Horizon ở Vịnh Mexico năm 2010.

"Bạn hẳn đã nghe câu 'nước với dầu không hòa tan', nhưng điều đó không đúng" - ông Grosell nói.

Rùa biển để lại dấu vết trên bãi cát sau khi đẻ trứng tại Khu bảo tồn Ras al Hadd (Oman), tháng 6-2021. Ảnh: Haitham Al Farsi/Solent News/Shutterstock

Tác động của sóng trên mặt nước có thể phá vỡ dầu thành các giọt nhỏ hơn và chìm sâu xuống đáy đại dương. Dầu thô, hay thậm chí là dầu tinh chế, là một hỗn hợp cực kỳ phức tạp của hàng ngàn loại hóa chất. Một số hóa chất độc hại cũng được giải phóng từ dầu và đi vào 'cột nước' (water column) - môi trường sống trong đại dương kéo dài từ mặt biển xuống đến tận đáy biển.

Khi các hóa chất từ dầu hòa tan vào cột nước, các loài động vật hô hấp dưới nước như cá sẽ hấp thụ chúng qua mang, còn san hô hấp thụ trực tiếp qua các mô. Dầu nổi trên mặt nước lại là "sát thủ" đối với các loài động vật phải ngoi lên mặt nước để thở, như cá heo, rùa biển và rắn biển.

Đối với cả động vật thở bằng không khí lẫn động vật thở dưới nước, nhiều hóa chất trong dầu thô tấn công trực tiếp vào chức năng tim và hô hấp, hệ miễn dịch, hệ cảm giác và hệ thần kinh trung ương.

"Một số hợp chất có trong dầu thô sẽ ảnh hưởng đến hệ thống cảm giác: khả năng ngửi, khả năng nhìn và khả năng phát hiện các rung động trong môi trường” - ông Grosell cho hay. San hô cũng phải đối mặt những tác động tương tự vì "chúng bắt mồi trong nước thông qua các xúc tu nhỏ mịn và sẽ phải tiếp xúc với các hóa chất tồn dư trong cột nước khi môi trường bị ô nhiễm dầu".

"Cũng đã có những báo cáo về tác động lên hệ thần kinh trung ương" ảnh hưởng đến khả năng xử lý thông tin đầu vào từ hệ thống cảm giác của động vật. Các nghiên cứu về thảm họa tràn dầu ở Vịnh Mexico cũng chỉ ra rằng việc phơi nhiễm dầu có thể làm giảm khả năng sinh sản của cá, ông Grosell nói thêm.

Tổng hợp lại, những yếu tố này có thể tác động đến cách động vật đưa ra quyết định cũng như tuổi thọ của chúng.

Tác động hóa học của dầu thô đối với động vật có thể không gây tử vong ngay lập tức như việc bị ngạt trực tiếp bởi lớp dầu tràn, "nhưng trong một môi trường phức tạp, nơi động vật liên tục phải cân bằng giữa việc kiếm ăn và lẩn tránh kẻ thù, thì những ảnh hưởng đến khả năng ra quyết định, hệ cảm giác, hoặc thậm chí những tác động tinh vi đến nhịp tim cũng có thể khiến tuổi thọ của nhiều loài động vật này bị rút ngắn đáng kể”.

Bởi tính chất phức tạp của chuỗi thức ăn, tác động lên từng sinh vật đơn lẻ sẽ tạo ra hiệu ứng gợn sóng lan rộng khắp hệ sinh thái, ông Grosell nhấn mạnh. Vị chuyên gia này tin rằng, khi càng có nhiều tàu thuyền bị kẹt lại trong eo biển, nguy cơ xảy ra các vụ tràn dầu càng cao, khiến mức độ tàn phá môi trường ngày càng trở nên trầm trọng.

KHẢI HOÀNG

Nguồn PLO : https://plo.vn/video/goc-khuat-chien-su-trung-dong-con-mot-the-gioi-khong-lo-dang-am-tham-cho-an-tu-post906200.html