GS. Mary-Claire King: Người phụ nữ dành cả đời tìm lời giải từng bộ gen và mang theo một tình yêu đặc biệt với Việt Nam

3 giờ trướcBài gốc

Người phụ nữ đã thay đổi cách nhân loại hiểu về ung thư

Sự nghiệp khoa học của GS. Mary-Claire King có thể bắt đầu từ một câu hỏi tưởng như đơn giản: Vì sao trong một số gia đình, nhiều thế hệ phụ nữ liên tiếp mắc ung thư vú? Câu hỏi ấy, từng được ghi nhận từ thời Hy Lạp cổ đại nhưng không ai lý giải nổi, đã trở thành ngọn đèn dẫn đường cho 50 năm nghiên cứu của bà.

GS Mary-Claire King nhận giải đặc biệt của Giải thưởng VinFuture 2025 cho nhà khoa học nữ. ẢNH: VFP

Lớn lên ở Chicago, nhận bằng Cử nhân Toán học tại Carleton College, bằng Tiến sĩ Di truyền học tại Đại học California, Berkeley và hoàn thành nghiên cứu sau tiến sĩ tại Đại học California, San Francisco, Mary-Claire King bước vào khoa học với tư duy của một người làm toán: Luôn tìm quy luật, luôn đặt câu hỏi khi không hài lòng với lời giải.

Khi trở thành giáo sư tại Đại học California, Berkeley rồi sau đó giảng dạy tại Đại học Washington từ năm 1995, bà kiên định theo đuổi một giả thuyết táo bạo ở thời điểm bấy giờ: Ung thư vú có thể bắt nguồn từ một đột biến gen di truyền. Bà đặt ra câu hỏi: Nếu không phải môi trường, không phải lối sống, thì thứ gì khiến tỷ lệ ung thư cao đến vậy trong cùng một gia đình?

Giả thuyết ấy, ban đầu khiến nhiều người hoài nghi, trở thành kim chỉ nam cho những thập kỷ nghiên cứu của bà. Và vào năm 1990, trước cả khi hệ gen người được giải mã, bà xác định được gen BRCA1 – đột biến có thể khiến nguy cơ ung thư vú và ung thư buồng trứng tăng lên đột biến. Phát hiện này thay đổi y học hiện đại. Nó mở ra hướng xét nghiệm di truyền, sàng lọc nguy cơ, xây dựng các chiến lược can thiệp và điều trị theo hướng cá thể hóa.

Trong 50 năm nghiên cứu, GS. Mary-Claire King đã chứng minh rằng khoa học không chỉ là sự tò mò mà còn là trách nhiệm với cộng đồng. Khi chia sẻ về lý do bà gắn bó với nghiên cứu ung thư vú và ung thư buồng trứng, bà nhắc đến hai điều: Tầm quan trọng của căn bệnh đối với phụ nữ trên toàn thế giới, và hình ảnh những người thân, người bạn, những phụ nữ quanh bà phải chiến đấu với nó.

Cũng trong lễ trao giải VinFuture 2025, bà nói giản dị nhưng đầy sức nặng: “Tất cả chúng tôi, những nhà khoa học nữ, đều đang làm việc và đóng góp như nhau. Tôi thật sự bất ngờ khi nhận giải thưởng này, nhưng tôi hạnh phúc vì nó gửi một thông điệp mạnh mẽ tới các cô gái trẻ”.

Ở tuổi đời và tuổi nghề của bà, sự bất ngờ ấy không đến từ vinh quang mà nằm ở ý nghĩa của giải thưởng: Nhấn mạnh rằng phụ nữ xứng đáng được bước vào khoa học, được ghi nhận và được đồng hành trong những câu hỏi lớn của nhân loại.

Không chỉ nghiên cứu về gen BRCA1, bà còn tham gia nhiều hội đồng và ủy ban nghiên cứu của Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ, là cố vấn cho Ủy ban Người mất tích của Argentina và hỗ trợ xét nghiệm ADN cho các Tòa án Hình sự Quốc tế của Liên hợp quốc. Từ bệnh học di truyền đến nhân quyền, từ trẻ em đến phụ nữ, công việc của bà đều hướng đến một mục tiêu chung: tìm ra sự thật trong từng trình tự ADN để bảo vệ con người.

GS. Mary-Claire King chia sẻ tại buổi giao lưu với sinh viên và giới trẻ Việt Nam tại Trường Đại học VinUni ngày 6-12-2025. ẢNH: VFP

Khi nói về động lực nghiên cứu, bà chia sẻ ba điều: Sự tò mò, tầm quan trọng của vấn đề và sự kết nối với những người chịu ảnh hưởng bởi nó. Chúng thay đổi theo thời gian, nhưng chưa bao giờ rời bỏ bà.

Bốn lần đến Việt Nam và một tình cảm khó giải bày

Với nhiều bác sĩ ở Bệnh viện Nhi Trung ương, từ nhiều năm nay, GS. Mary-Claire King không chỉ là một người thầy mà còn như một người bà, người mẹ rất đỗi kính yêu, là vị cứu tinh cho nhiều gia đình bất hạnh do sở hữu gen chứa bệnh hiểm. Trong cuộc trò chuyện với chúng tôi, bà vẫn nhớ lần đầu đến Bệnh viện Nhi Trung ương năm 2017 trong khung cảnh những bậc cha mẹ ôm con nhỏ trong tình trạng gần như tuyệt vọng. Công việc của bà và đội ngũ từ Hoa Kỳ là hỗ trợ tìm ra nguyên nhân bệnh bằng xét nghiệm gen. Hình ảnh khiến bà xúc động nhất là sự tận tâm của các bác sĩ Việt Nam.

Các bác sĩ Bệnh viện Nhi Trung ương cùng GS. Mary-Claire King (áo xanh tím than) hội chẩn các ca bệnh chưa rõ chẩn đoán. ẢNH: NGỌC KHÁNH

Bà nhớ từng khuôn mặt bác sĩ trẻ nghiêng người về phía trước, lắng nghe từng phân tích, trao đổi từng khả năng, cùng truy tìm mọi thông tin bằng cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh. Khi chưa có đầy đủ công nghệ xét nghiệm, bà mang mẫu ADN của trẻ và bố mẹ chúng về Hoa Kỳ để phân tích. Nhưng vài năm sau, khi trở lại, bà vui mừng thấy rằng công nghệ giải mã gen đã hoàn toàn được làm chủ tại Việt Nam.

Với GS. Mary-Claire King, sự tiến bộ ấy không chỉ mang ý nghĩa khoa học, mà còn phản ánh điều sâu thẳm hơn: Sự trân trọng sinh mạng con người. Bà nói một cách lặng lẽ nhưng đầy thấu hiểu: “Có lẽ vì đất nước này đã trải qua quá nhiều mất mát, nên mỗi sinh mạng trẻ em đều trở nên vô cùng quý giá”.

Trong những buổi làm việc tại Việt Nam, bà và đồng nghiệp có những trường hợp chỉ mất vài ngày để tìm ra nguyên nhân, nhưng cũng có ca kéo dài nhiều năm. Bà kể về một ca từ năm 2017, chuyến đi đầu tiên của bà. Khi đó, công nghệ giải mã gen trên thế giới còn hạn chế. Giờ đây, với tri thức mới, họ quay lại và cuối cùng đã tìm được hướng đi. Với bà, mỗi ca bệnh không chỉ là một nghiên cứu, mà là một lời hứa: Theo đuổi đến cùng.

PGS. Nguyễn Ngọc Khánh (Bệnh viện Nhi Trung ương) chia sẻ, bà bắt đầu làm việc cùng GS. Mary-Claire King từ năm 2018, khi được tham gia dự án nghiên cứu “Chẩn đoán di truyền các rối loạn bẩm sinh ở bệnh nhân Việt Nam: Phân tích hệ gen cho y học chính xác” mà GS. Mary-Claire King chủ trì. “Tôi học được ở GS. King sự tỉ mỉ, cẩn thận và chi tiết khi hỏi bệnh, thăm khám. Đặc biệt học được sự kiên trì đến cùng trong việc tìm câu trả lời cho bệnh của bệnh nhân. Luôn trao đổi hội chẩn tiếp khi chưa ra kết quả, tìm các phương pháp tiếp cận tối ưu cho chẩn đoán” – PGS. Khánh nói.

Cuối năm 2025, khi đứng trên sân khấu VinFuture, người phụ nữ từng tham gia các cuộc biểu tình phản đối chiến tranh tại Việt Nam cách đây hơn nửa thế kỷ đã nói một câu khiến cả khán phòng lặng đi: “50 năm trước, là một công dân Mỹ, tôi không thể tưởng tượng được có ngày mình sẽ có mặt tại đây (Hà Nội) nhận một giải thưởng khoa học của Việt Nam. Và tôi rất hạnh phúc”.

Câu chuyện ấy không chỉ là ký ức cá nhân. Nó là một hành trình cảm xúc kéo dài hơn nửa thế kỷ, từ những bước chân xuống đường phản đối chiến tranh đến một đất nước hòa bình, nơi bà trở lại để hợp tác, để cùng tìm lời giải cho những căn bệnh di truyền, để truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ.

Trong chuyến đi lần thứ tư, bà nói về mong muốn hợp tác lâu dài với các nhà khoa học Việt Nam, về ưu tiên tầm soát gen cho phụ nữ, về việc dùng bằng chứng di truyền để bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Bà tin rằng Việt Nam không chỉ sở hữu năng lực công nghệ tốt mà còn có đội ngũ y khoa giàu trách nhiệm - nền tảng để tạo nên những tiến bộ mạnh mẽ trong tương lai.

Và khi kết thúc cuộc trò chuyện, bà nói bằng giọng đầy cảm mến: “Việt Nam là một quốc gia phi thường. Các bạn có rất nhiều điều để tự hào. Cảm ơn vì đã mời tôi đến đây”.

GS. Mary-Claire King chụp ảnh cùng các nữ nhà báo Việt Nam cuối năm 2025. ẢNH: VFP

Chân dung GS. Mary-Claire King không nằm ở những danh hiệu hay hàng trăm công trình khoa học. Nó nằm trong ánh mắt bà khi kể về những người phụ nữ mà bà muốn bảo vệ, trong sự kiên định với câu hỏi kéo dài suốt nửa thế kỷ, trong sự trân trọng dành cho từng đứa trẻ bệnh nặng ở Việt Nam, và trong niềm tin bền bỉ rằng khoa học phải phục vụ con người.

Và với Việt Nam, bà không chỉ là một nhà khoa học đến nhận giải. Bà là một người bạn, một trái tim đã dành nhiều năm để dõi theo đất nước này bằng sự trân trọng sâu sắc.

Thu Hằng

Nguồn Hà Nội Mới : https://hanoimoi.vn/gs-mary-claire-king-nguoi-phu-nu-danh-ca-doi-tim-loi-giai-tung-bo-gen-va-mang-theo-mot-tinh-yeu-dac-biet-voi-viet-nam-736721.html