Gươl trái tim của bản làng Cơ Tu giữa đại ngàn Trường Sơn

7 giờ trướcBài gốc

Du khách tụ tập về nhà Gươl cộng đồng ở xã biên giới Hùng Sơn vào các dịp lễ hội. Ảnh: Tấn Thành.

Trái tim đập giữa đại ngàn

Trong cấu trúc sơ đồ làng của người Cơ Tu, nhà Gươl luôn chiếm vị trí trung tâm, trang trọng nhất. Mọi ngôi nhà của dân làng đều hướng về Gươl như những cánh hoa hướng về nhụy. Người Cơ Tu có câu nói “Làng mà không có nhà Gươl thì không phải là làng của người Cơ Tu”. Câu nói ấy khẳng định vị thế độc tôn và không thể thay thế của thiết chế văn hóa này. Nhà Gươl đúng nghĩa là trái tim của người Cơ Tu đang đạp giữa đại ngàn.

Tại các thôn bản vùng biên giới xã Hùng Sơn, những ngôi Gươl sừng sững chính là chứng nhân cho sự trường tồn của cộng đồng. Đứng từ xa nhìn lại, mái Gươl cong vút, vươn cao như cánh chim trời, lợp bằng lá mây hoặc lá cọ tự nhiên, hòa quyện tuyệt đối vào sắc xanh của núi rừng.

Già làng Hồ Văn Mới (62 tuổi), ở xã Hùng Sơn cho biết, để dựng được một ngôi Gươl, cả làng phải cùng nhau vào rừng chọn gỗ tốt, cùng nhau góp công, góp sức trong suốt nhiều tháng trời. Đó không chỉ là việc xây dựng một ngôi nhà chung, mà là sự cố kết sức mạnh của cả một cộng đồng bền chặt.

Cũng theo ông Mới, kiến trúc nhà Gươl là một kho tàng mỹ thuật dân gian độc đáo. Từng hàng cột, vách ngăn đều là những tác phẩm điêu khắc sống động, phản ánh thế giới quan và niềm tin của người Cơ Tu. “Trên đỉnh mái Gươl bao giờ cũng có hình hai con gà trống quay đầu về hai phía. Đó không chỉ là trang trí, mà là lời nhắc nhở dân làng phải sống đúng giờ giấc, dậy sớm để lao động, để giữ lửa cho gia đình”.

Bước vào bên trong Gươl, du khách sẽ bị choáng ngợp bởi những hình chạm khắc trâu, đầu rồng, chim hay hình ảnh người phụ nữ giã gạo, nam giới đi săn,… Con trâu là con vật linh thiêng gắn liền với nghi lễ đâm trâu tế thần, được chạm khắc tinh xảo, tượng trưng cho sự no ấm và sức mạnh. Cùng với đó, những hình ảnh sinh hoạt đời thường được tái hiện tỉ mỉ cho thấy sự gắn bó máu thịt giữa con người và thiên nhiên. Mỗi họa tiết là một bài học đạo đức, một câu chuyện kể về nguồn cội mà cha ông muốn gửi gắm lại cho con cháu.

Dưới mái Gươl, mọi vấn đề quan trọng nhất của cộng đồng đều được mang ra bàn bạc công khai và dân chủ. Từ việc bảo vệ nguồn nước đầu nguồn, giữ rừng già, tổ chức cưới xin, lễ hội cho đến việc hòa giải những mâu thuẫn giữa các gia đình. Luật tục của người Cơ Tu được thực thi nghiêm minh dưới sự chứng giám của thần linh tại nhà Gươl.

Nghệ nhân Bríu Pố đang biểu diễn tù và ngay tại nhà Gươl. Ảnh: Tấn Thành.

Bảo tồn, phát huy gắn với sinh kế

Nhà Gươl là sợi dây liên kết các thế hệ. Già làng Hôíh Nhiết (62 tuổi) ở làng Ganil cho rằng: “Dù thế giới bên ngoài có thay đổi, con cháu có thể đi học, đi làm ở thành phố lớn, nhưng khi trở về làng, chúng phải biết cúi đầu trước mái Gươl. Đó là cách để người trẻ không quên mình là ai”.

Cứ như vậy, năm tháng đi qua, dưới bếp lửa hồng giữa nhà Gươl, những câu chuyện kể về thuở khai thiên lập địa, về các anh hùng của làng được các già làng truyền thụ lại cho lớp thanh niên. Đây là ngôi trường dạy làm người, dạy cách đánh chiêng, cách múa Tâng tung da dá, điệu múa dâng trời đặc trưng của dân tộc.

Nghệ nhân Bríu Pố (77 tuổi), ở thôn Arớh, xã Tây Giang khẳng định: “Giá trị của nhà Gươl không nằm ở sự tĩnh lặng của những hiện vật, mà ở sức sống mãnh liệt của những sinh hoạt diễn ra bên trong đó. Thế nên nhà Gươl không chỉ có tiếng chiêng, có bếp lửa, mà còn là nơi gắn kết mọi chuyện chung. Trải qua bao thăng trầm của lịch sử và sự khắc nghiệt của thiên nhiên, những ngôi nhà Gươl vẫn đứng vững, đó là ý chí và niềm tin người Cơ Tu”.

Vào những đêm hội, tiếng cồng chiêng vang lên rộn rã, rung chuyển cả đại ngàn. Cả làng quây quần bên đống lửa, những ché rượu cần được khui ra, và những điệu hát lý, nói lý, hình thức ứng xử văn hóa đầy trí tuệ của người Cơ Tu được thực hành say sưa.

Nhà Gươl còn là nơi trưng bày những báu vật của làng: những bộ sừng trâu từ các mùa lễ hội trước, những chiếc gùi quý, những tấm thổ cẩm tinh xảo do bàn tay người phụ nữ dệt nên và cả những nhạc cụ như sáo, tù và... Tất cả tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc, khiến bất cứ ai bước chân vào cũng cảm nhận được sự ấm áp và linh thiêng.

Trong bối cảnh hiện đại, người Cơ Tu ở Đà Nẵng đã tìm thấy hướng đi mới để nhà Gươl, cho văn hóa của người Cơ Tu không chỉ là quá khứ mà còn là tương lai. Nhiều địa phương đã chú trọng bảo tồn nhà Gươl gắn liền với phát triển du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng.

Nhà Gươl dưới tán rừng pơ mu cổ thụ đã trở thành điểm đến hấp dẫn du khách trong và ngoài nước. Tại đây, khách du lịch không chỉ được chiêm ngưỡng kiến trúc độc đáo mà còn được trải nghiệm đời sống thực thụ của đồng bào. Họ cùng múa Tâng tung da dá, thưởng thức cơm lam, thịt nướng ống tre và nghe già làng kể chuyện. Chính sự phát triển này đã tạo ra sinh kế bền vững, giúp người dân có thêm thu nhập để tiếp tục chăm lo, tu bổ cho ngôi nhà chung của mình. Văn hóa bản địa nhờ đó mà tự sinh, tự dưỡng và phát huy giá trị trong dòng chảy kinh tế mới.

Trước khi chúng tôi chia tay nơi này, già làng Hồ Văn Mới khẳng định: “Nhà Gươl là chứng nhân cho sự tiếp nối của các thế hệ Cơ Tu. Với bà con chúng tôi, Gươl chính là báu vật, là nơi hồn làng được thắp sáng và gìn giữ mãi mãi cho mai sau. Đó không chỉ là niềm tự hào của riêng của đồng bào Cơ Tu mà còn góp phần làm rực rỡ trong bức tranh văn hóa đa dạng của dân tộc Việt Nam”.

Tấn Thành

Nguồn Đại Đoàn Kết : https://daidoanket.vn/guol-trai-tim-cua-ban-lang-co-tu-giua-dai-ngan-truong-son.html