Guồng nước, vẻ đẹp kỳ ảo nơi núi rừng xứ Thanh

3 giờ trướcBài gốc

Từ những ngày còn nhỏ, chị Hà Thị Tuyết, ở thôn Cốc, xã Pù Luông vẫn cùng chúng bạn vui chơi bên guồng nước. Với chị, đó là những kỷ niệm tuổi thơ không thể nào quên sau mỗi buổi tan trường. Hàng chục năm đã trôi qua, guồng nước vẫn còn đó. Giờ đã mẹ của những đứa con nhỏ, chị Tuyết vẫn dành chút thời gian cùng các bạn của mình để ôn lại tuổi thơ bên guồng nước thân quen.

Chị Tuyết và mọi người đều hiểu rằng, xưa kia, để có thể canh tác lúa nước trên địa hình đồi núi dốc, bà con dân tộc Thái đã sáng tạo, khai phá và hình thành nên những thửa ruộng bậc thang. Do hệ thống mương máng phục vụ cho sản xuất nông nghiệp chưa phát triển, điều kiện nước sinh hoạt rất khó khăn, nên tận dụng nguồn nước suối tuôn chảy quanh năm, người dân đã phát minh ra chiếc guồng để dẫn nước giúp cho việc tưới được thuận lợi hơn.

Chị Hà Thị Tuyết (bên trái) cùng bạn bè ôn lại tuổi thơ bên guồng nước thân quen.

Guồng nước được làm hoàn toàn thủ công. Bà con thường tận dụng những vật liệu có sẵn của núi rừng như cây tre, cây vầu, cây nứa để làm guồng. Guồng nước được vận hành bằng cách lợi dụng sức chảy của dòng nước để quay tròn, lấy nước vào máng đưa lên cao, dẫn vào ruộng lúa. Hình dạng của chiếc guồng được định hình bởi phần guồng, trục quay, hàng trăm năm qua đã trở thành bộ khung vững vàng, cần mẫn tưới tắm cho những thửa ruộng bậc thang. Tùy thuộc vào kích thước guồng nước để xác định độ dài tương ứng và số lượng của các nan. Người ta thường dùng nan nối với trục quay thành khung vững chắc, bằng cách đục lỗ khéo léo trên thân trục tương ứng với số nan sao cho vừa khít, sau đó cố định bằng những sợi dây mây, dây rừng dẻo dai, chịu được sự tác động của thời tiết nắng mưa.

Tiếp đó là đến công đoạn làm xung quanh vành khung cọn, người thợ đặt các cánh quạt đan từ phên tre để cản nước, tạo lực đẩy guồng quay. Ngoài ra sẽ cố định vòng ngoài cho guồng không bị xô lệch khi quay, đồng thời, gắn các gầu múc nước bằng ống tre. Lực đẩy của nước khiến guồng quay liên tục để đến tầm cao nhất định thì gầu dốc nước vào các ống dẫn, đưa nước tưới cho những thửa ruộng bậc thang.

Guồng nước như chiếc bánh xe của thời gian. Để chắc chắn quá trình hoạt động, mọi người thường xuyên kiểm tra, chỉnh sửa.

Xưa kia, người Thái và người Mường khi lựa chọn nơi sinh sống, việc đầu tiên là chọn địa thế có thung lũng rộng, xung quanh là núi tiện cho việc canh tác lớn, và dẫn nước từ núi về bản và từ suối vào ruộng. Theo nhiều người dân tộc Thái, dân tộc Mường, làm guồng nước đòi hỏi sự công phu, cẩn thận, tỉ mỉ và khả năng tư duy khá chính xác. Với những người có kinh nghiệm, mỗi chiếc guồng được hoàn thành như một công trình kiến trúc vừa giúp dẫn nước vừa mang dấu ấn riêng, có “hồn” riêng bởi nó chính là nét đẹp văn hóa vùng cao. Người làm guồng nước vì vậy sẽ cẩn trọng lựa chọn từng cây nứa, cây vầu; tỉ mỉ với từng nút thắt, mối nối... Và mỗi guồng nước đều được ví như những tác phẩm nghệ thuật thực sự.

Những chiếc guồng nước giữa đại ngàn đã minh chứng cho sự khéo léo và khả năng sáng tạo của đồng bào vùng cao trong hành trình chinh phục thiên nhiên. Chính điều này đã giúp họ tạo ra những chiếc “bánh xe khổng lồ” với tính năng một nông cụ hữu dụng, vận hành liên tục không ngừng nghỉ và rất thân thiện với môi trường. Bên dòng suối quanh năm rì rầm, những chiếc cọn nước vẫn miệt mài mang dòng nước tưới mát cho biết bao cánh đồng, nương lúa, mang lại những bờ xôi, ruộng mật cho con người.

Nước được đưa về từng chân ruộng nơi vùng cao...

Bên những guồng nước, mọi người cùng nhau thả lưới, bắt cá, kể cho nhau nghe những câu chuyện của cuộc sống...

Guồng nước dần trờ thành một trong những điểm nhấn du lịch cộng đồng ở miền núi Thanh Hóa.

Ngày nay, dù nhiều bản làng đã được lắp đặt đường dẫn nước sạch về, nhưng bà con đồng bào Mường, Thái ở vùng cao xứ Thanh vẫn giữ tập quán sử dụng guồng nước. Nó vừa là sản phẩm sáng tạo lâu đời từ thế hệ trước của ông cha, vừa như điểm tô cho bức tranh miền sơn cước thêm nên thơ, trữ tình. Nhiều địa phương đã vận động bà con giữ lại những chiếc cọn nước, nhằm tạo ra các sản phẩm du lịch cộng đồng để du khách check-in. Dạo chơi bên suối, ngắm guồng nước rồi lên những ngôi nhà sàn để dùng bữa cơm trưa với các sản vật bản địa như gà đồi, cá suối... đã tạo cho du khách nhiều ấn tượng khó quên.

Đức Dũng

Nguồn Thanh Hóa : https://vhds.baothanhhoa.vn/guong-nuoc-ve-dep-ky-ao-noi-nui-rung-xu-thanh-42652.htm