Hà Nội và bài toán tái định cư cho hàng triệu dân

một giờ trướcBài gốc

Phía sau những tờ thông báo thu hồi đất

Giữa cái nắng hơn 40 độ C của những ngày hè, chị Nguyễn Thị Vân ở thôn Văn Hội, xã Thường Tín đứng lặng trước căn nhà 3 tầng vừa xây được vài năm. Tờ thông báo thu hồi đất để thực hiện dự án Khu đô thị thể thao Olympic khiến cả gia đình chị rơi vào trạng thái thấp thỏm nhiều tháng nay.

Dự án nhà tái định cư N01 tại phường Cầu Giấy phục vụ người dân thuộc diện giải tỏa dự án đường Vành đai 2,5 và đường Cầu Giấy - KĐT mới Dịch Vọng (Ảnh: Kim Thoa).

Vợ chồng chị lấy nhau gần 20 năm, mảnh đất hiện tại là do ông bà để lại. Bao năm chắt chiu, vay mượn, hai vợ chồng mới dựng được căn nhà khang trang và mở xưởng làm vàng mã ngay tại nhà để mưu sinh. Hai con đang tuổi ăn học, nguồn thu nhập chính của cả gia đình đều phụ thuộc vào nghề truyền thống này.

"Điều chúng tôi lo nhất không chỉ là mất nhà, mà là không biết tới nơi ở mới sẽ làm gì để sống", chị Vân chia sẻ.

Theo chị, trước đây đất mặt đường ở thôn Văn Hội được giao dịch khoảng 120 - 130 triệu đồng/m². Tuy nhiên, nếu tính theo mức giá bồi thường hiện nay, chỉ khoảng 30 - 35 triệu đồng/m². Với số tiền đó, gia đình chị chỉ đủ dựng một căn nhà mới, còn việc ổn định cuộc sống, duy trì nghề nghiệp gần như chưa biết bấu víu vào đâu. "Chúng tôi rất mong chính quyền thấu hiểu nỗi niềm của người dân để có phương án thu xếp ổn thỏa", chị Vân bày tỏ.

Tại khu vực phố Ga, thị trấn Thường Tín, gia đình ông Trần Văn Biên cũng đang đối diện nỗi lo tương tự khi toàn bộ nhà ở thuộc diện giải tỏa. Căn nhà mặt phố là nơi sinh sống của đại gia đình với 4 người con trai đã lập gia đình, nhưng vẫn ở chung. Nhiều năm nay, cả nhà chủ yếu sống bằng nghề buôn bán hoa tươi.

Ông Biên cho biết, gia đình đồng thuận với chủ trương phát triển hạ tầng, song điều khiến ông trăn trở là tương lai của các con sau khi di dời. "Đất mặt đường trước đây giá gần 200 triệu đồng/m², giờ đền bù khoảng 27 đến hơn 30 triệu đồng/m². Chia cho các con rồi xây nhà mới thì rất khó. Chưa kể đến nơi ở mới, nghề bán hoa có còn thuận lợi nữa không", ông nói.

Mong nơi ở mới tốt hơn nơi ở cũ

Không chỉ băn khoăn về mức bồi thường hay kế sinh nhai sau di dời, điều nhiều người dân quan tâm hơn cả là cuộc sống tại nơi ở mới sẽ thay đổi ra sao sau khi rời khỏi nơi gắn bó nhiều năm.

Tại các dự án giao thông trọng điểm như cầu Trần Hưng Đạo, cầu Tứ Liên, hàng trăm hộ dân ở phường Hồng Hà đã phải nhường mặt bằng để phục vụ thi công. Theo phương án được thành phố phê duyệt, các hộ dân được bố trí tái định cư tại xã Thư Lâm (Đông Anh cũ).

Không muốn tái định cư được xem xét mua nhà ở xã hội

Theo Quyết định số 37/2026 của UBND TP Hà Nội, các trường hợp đủ điều kiện bố trí tái định cư, nhưng không có nhu cầu mua nhà tái định cư hoặc không đủ điều kiện tái định cư, nhưng gặp khó khăn về nhà ở sẽ được xem xét mua, thuê, thuê mua nhà ở xã hội mà không phải bốc thăm, đồng thời được miễn các điều kiện về nhà ở, thu nhập và đối tượng theo quy định hiện hành.

Để được giải quyết, người dân phải đáp ứng đồng thời một số tiêu chí như có xác nhận của UBND cấp xã nơi có dự án, chưa từng mua hoặc thuê mua nhà ở xã hội tại Hà Nội, đồng thời thuộc diện bị thu hồi hết đất ở hoặc có diện tích nhà ở bình quân đầu người thấp hơn quy định. Quy định cũng ưu tiên các hộ đông nhân khẩu, nhiều thế hệ cùng sinh sống trên một thửa đất.

Về trình tự thực hiện, UBND cấp xã có trách nhiệm rà soát nhu cầu, lập danh sách đối tượng đủ điều kiện gửi Sở Xây dựng. Trong vòng 7 ngày, Sở Xây dựng sẽ rà soát, giới thiệu dự án nhà ở xã hội phù hợp, ưu tiên vị trí gần khu vực giải phóng mặt bằng… Sau đó, UBND cấp xã phối hợp chủ đầu tư xác định căn hộ, diện tích bố trí cho từng trường hợp cụ thể trước khi ký hợp đồng mua, thuê hoặc thuê mua.

Trong tháng 3 và 4 vừa qua, phường Hồng Hà đã phối hợp với xã Thư Lâm tổ chức cho người dân bốc thăm các suất đất tái định cư, từng bước chuẩn bị điều kiện để người dân ổn định cuộc sống tại nơi ở mới.

Bà Nguyễn Thị Bảo, cư dân phường Hồng Hà cho biết, thực lòng rất luyến tiếc nơi ở cũ, nhưng vì mục tiêu phát triển chung của Thủ đô nên gia đình ủng hộ chủ trương tái định cư. Tuy nhiên, bà và nhiều hộ dân khác cũng băn khoăn về thủ tục, tiến độ làm sổ đỏ, cấp giấy phép xây dựng để sớm an cư, hay các vấn đề phát sinh trong quá trình chuyển đến nơi ở mới.

Chia sẻ những băn khoăn này, ông Lê Hồng Thắng, Chủ tịch UBND phường Hồng Hà cho biết, các hộ thuộc diện tái định cư có nhu cầu làm thủ tục cấp sổ đỏ, giấy phép xây dựng có thể nộp hồ sơ tại phường Hồng Hà. Sau đó, phường sẽ phân công cán bộ có đủ chuyên môn hướng dẫn, chuyển hồ sơ sang xã Thư Lâm để giải quyết, người dân không phải mất công đi lại nhiều lần.

Để đảm bảo công tác tái định cư, chính quyền xã Thư Lâm cho biết, đến nay đã ban hành quyết định giao đất 411 thửa, cơ bản hoàn tất việc bàn giao ngoài thực địa. Xã cũng đang đẩy mạnh hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật tại các khu tái định cư. Trong đó, hệ thống điện hạ ngầm, cấp nước sạch, cây xanh, chiếu sáng và giao thông nội khu sẽ được đầu tư đồng bộ, đảm bảo chất lượng, tiến độ.

Ông Lại Mạnh Cường, Phó chủ tịch UBND xã Thư Lâm khẳng định, thời gian tới, xã sẽ tiếp tục phối hợp với các phường, xã liên quan xử lý các vướng mắc phát sinh, hỗ trợ giải quyết các thủ tục hành chính và nhu cầu thiết yếu nhanh gọn, giúp người dân yên tâm an cư tại nơi ở mới.

Liên quan dự án Vành đai 2,5, UBND phường Khương Đình cho biết, đến ngày 20/5 đã hoàn thành phê duyệt 100% phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người dân. Dự án có tổng diện tích đất thu hồi trên 60.900m², liên quan đến 736 trường hợp, trong đó có 720 hộ gia đình, cá nhân và 16 tổ chức.

Trước đó, phường đã tổ chức bốc thăm tái định cư đối với các hộ gia đình, cá nhân có đất bị thu hồi tại dự án này. Tổng số căn hộ tái định cư được đưa vào bốc thăm gồm 88 căn hộ.

Theo ông Nguyễn Sỹ Đoàn, Chủ tịch UBND phường Khương Đình, các hộ dân được bố trí tái định cư rất phấn khởi, vì quyền lợi chính đáng được đảm bảo.

Đại diện UBND phường Hồng Hà trao quyết định tái định cư cho các hộ dân tại dự án cầu Trần Hưng Đạo.

Quỹ nhà tái định cư được bố trí thế nào?

Ông Trần Ngọc Minh, Trưởng phòng Quản lý nhà và Thị trường Bất động sản (Sở Xây dựng Hà Nội) cho biết, hiện Hà Nội không còn chủ trương đầu tư xây dựng riêng các khu nhà tái định cư theo mô hình cũ, mà sẽ sử dụng linh hoạt nhiều nguồn để bố trí tái định cư cho người dân khi thực hiện các dự án lớn.

Theo ông Minh, thành phố hiện có 5 nguồn chính để bố trí tái định cư. Thứ nhất là quỹ nhà ở xã hội, thành phố đã ban hành Quyết định số 37/2026 quy định các nhóm đối tượng được sử dụng quỹ nhà ở xã hội phục vụ tái định cư.

Thứ hai là mua nhà ở thương mại để phục vụ tái định cư trong trường hợp cần thiết. Tuy nhiên, nguồn cung hiện rất hạn chế do nhiều dự án nhà ở thương mại chưa ra hàng đã bán hết.

Thứ ba là sử dụng quỹ nhà tái định cư tại các khu đô thị tái định cư tập trung. Hiện Hà Nội đang có hai khu lớn tại Tiên Dương - Đông Anh và Xuân Canh.

Thứ tư là tiếp tục phát triển thêm 7 khu tái định cư đô thị tập trung mới để đáp ứng nhu cầu di dời dân cư trong thời gian tới. Theo ông Minh, các khu này hiện do đơn vị chuyên môn phụ trách triển khai.

Thứ năm là tái định cư bằng đất, tức người dân được giao đất và tự xây dựng nhà ở. Theo ông Minh, nhiều dự án giao thông hiện nay như đường 2,5 đang áp dụng theo hình thức này.

Ông Minh cũng cho biết, theo quyết định mới của thành phố, việc bố trí tái định cư bằng đất hay bằng nhà sẽ căn cứ theo từng dự án cụ thể. Với nhiều dự án giao thông hiện nay như đường 2,5 người dân chủ yếu được bố trí tái định cư bằng đất để tự xây dựng nhà ở.

"Trước đây, thành phố có quy định tái định cư bằng nhà hoặc bằng đất. Nhưng hiện nay, theo quy định mới, từng dự án sẽ quyết định phương án phù hợp. Nhiều dự án giao thông hiện nay đang thực hiện tái định cư bằng đất để người dân tự xây dựng", ông Minh nói.

Theo lãnh đạo Phòng Quản lý nhà và Thị trường bất động sản (Sở Xây dựng Hà Nội), quỹ nhà tái định cư hiện không còn nhiều. Trong khi đó, quỹ đất tái định cư sẽ do Sở Nông nghiệp và Môi trường chuẩn bị theo kế hoạch sử dụng đất của thành phố.

Trao đổi với Báo Xây dựng, ông Bùi Tiến Thành, Trưởng phòng Phát triển đô thị (Sở Xây dựng Hà Nội) cho biết, với dự án đầu tư công, trách nhiệm bố trí tái định cư thuộc về UBND cấp tỉnh. Trong trường hợp này, các Sở, ngành (như Sở Xây dựng) đóng vai trò tham mưu về mặt chính sách cho thành phố.

Với dự án ngoài ngân sách, chủ đầu tư dự án có trách nhiệm tự bố trí tái định cư và thực hiện việc bồi thường cho các hộ dân thuộc diện di dời. Ví dụ, với các dự án như Đại lộ cảnh quan sông Hồng, chủ đầu tư phải có địa điểm và phương án tự bố trí tái định cư thay vì sử dụng quỹ nhà của thành phố.

Đã bố trí sử dụng 99,5% quỹ nhà tái định cư

Theo báo cáo của Sở Xây dựng Hà Nội, hiện toàn thành phố có 202 tòa nhà tái định cư với tổng số 19.185 căn hộ, trong đó mới tiếp nhận thêm tòa CT1 Đền Lừ III gồm 169 căn hộ. Đến nay, thành phố đã bố trí sử dụng 19.097 căn hộ, tương đương khoảng 99,5% quỹ nhà tái định cư; chỉ còn 88 căn hộ chưa có phương án sử dụng.

Trong số các căn hộ đã được bố trí, có 16.227 căn hộ đã bán và người dân nhận nhà, chiếm khoảng 85% tổng quỹ nhà đã sử dụng; 394 căn hộ đã có quyết định bán nhưng người dân chưa đến nhận; 2.218 căn hộ được bố trí cho các chủ đầu tư phục vụ công tác giải phóng mặt bằng nhưng chưa ban hành quyết định bán nhà; 241 căn đang được sử dụng làm quỹ tạm cư phục vụ cải tạo chung cư cũ trên địa bàn thành phố.

Bên cạnh việc gần như đã khai thác hết quỹ nhà hiện có, hiện một số khu tái định cư cũng bộc lộ bất cập. Theo Sở Xây dựng, phần lớn các khu tái định cư được xây dựng từ giai đoạn 2005 đến nay đã xuống cấp, thiết kế và công năng sử dụng còn hạn chế, nhiều khu nằm xa trung tâm, thiếu đồng bộ về hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng xã hội.

Đa số các tòa nhà được xây dựng trước Luật Nhà ở năm 2005 nên không có kinh phí bảo trì 2%; nhiều khu có quỹ bảo trì, nhưng rất thấp hoặc đã sử dụng hết. Công tác quản lý vận hành tại nhiều khu tái định cư cũng còn nhiều bất cập khi mới chỉ có 113/202 tòa nhà thành lập được ban quản trị.

Cùng đó, vẫn còn nhiều căn hộ đã bố trí phục vụ giải phóng mặt bằng, nhưng chưa đưa vào sử dụng do các dự án chậm triển khai hoặc chưa hoàn tất phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư. Một số trường hợp chưa đồng thuận trong công tác giải phóng mặt bằng cũng khiến thời gian sử dụng quỹ nhà bị kéo dài.

Trước thực trạng này, Hà Nội đang triển khai nhiều giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng quỹ nhà tái định cư như: rà soát tổng thể các cơ chế, chính sách liên quan; nghiên cứu cơ chế điều chuyển linh hoạt quỹ nhà giữa các dự án.

Tái thiết cộng đồng dân cư đồng bộ

Nếu như trước đây, tái định cư thường chỉ được hiểu đơn thuần là bố trí nơi ở mới cho người dân sau giải phóng mặt bằng thì cách tiếp cận hiện nay của Hà Nội đang dần thay đổi theo hướng tái thiết cộng đồng dân cư đồng bộ, gắn với môi trường sống và sinh kế lâu dài.

Theo UBND TP Hà Nội, riêng dự án Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng có quy mô tác động rất lớn với khoảng 247.431 người và hơn 70.000 hộ dân trong phạm vi ảnh hưởng. Đây được xem là một trong những dự án chỉnh trang đô thị lớn nhất từ trước đến nay của Thủ đô. Với quy mô này, bài toán tái định cư không chỉ dừng ở việc bố trí quỹ đất hay căn hộ mà còn liên quan trực tiếp đến sinh kế, môi trường sống và cấu trúc cộng đồng dân cư lâu đời ven sông.

Quan điểm xuyên suốt của thành phố là ưu tiên đầu tư các khu tái định cư trước khi triển khai đồng bộ các hạng mục dự án. Các khu tái định cư được định hướng phát triển như những khu đô thị mới hoàn chỉnh, có trường học, công viên, thương mại, giao thông kết nối và không gian công cộng đồng bộ.

Trong đó, khu đô thị định cư tại phường Long Biên có quy mô khoảng 201ha, dự kiến đáp ứng từ 40.000 - 42.000 căn hộ; khu đô thị định cư tại phường Lĩnh Nam quy mô khoảng 98ha, đáp ứng khoảng 15.000 - 16.000 căn hộ. Đáng chú ý, khu đô thị đa mục tiêu tại xã Thư Lâm, Đông Anh với diện tích khoảng 700ha đang được hoàn thiện quy hoạch chi tiết 1/500, dự kiến cung cấp khoảng 16.000 - 18.000 lô đất định cư.

Theo tính toán sơ bộ, tổng số căn hộ và lô đất định cư dự kiến khoảng 79.000 - 85.000 căn, cơ bản đáp ứng nhu cầu tái định cư cho người dân thuộc dự án Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng. Điểm đáng chú ý trong chiến lược tái định cư lần này là thành phố hướng tới nguyên tắc "bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ".

Chủ trương này cũng được Chủ tịch UBND TP Hà Nội Vũ Đại Thắng nhấn mạnh tại cuộc họp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong công tác giải phóng mặt bằng tại các dự án trọng điểm mới đây.

"Các khu tái định cư phải được đầu tư đồng bộ, hiện đại, bảo đảm điều kiện sống "bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ", tránh tình trạng chênh lệch hạ tầng giữa khu tái định cư và các khu đô thị mới", ông Thắng nhấn mạnh.

Ưu tiên tái định cư trước khi thu hồi đất

Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng được xác định là một trong 9 trục động lực phát triển của Hà Nội, giữ vai trò trục không gian xanh trung tâm, đồng thời là trục kinh tế, thương mại, dịch vụ, văn hóa sáng tạo và đô thị dọc hai bên sông Hồng.

Dự án được triển khai trên địa bàn 16 phường, xã gồm: Hồng Hà, Ô Diên, Thượng Cát, Đông Ngạc, Phú Thượng, Lĩnh Nam, Thanh Trì, Nam Phù, Hồng Vân, Mê Linh, Thiên Lộc, Vĩnh Thanh, Đông Anh, Bồ Đề, Long Biên và Bát Tràng.

Theo tổng hợp số liệu, dân số hiện trạng trong phạm vi dự án khoảng 247.431 người với khoảng 70.474 hộ dân. UBND TP Hà Nội cho biết đây là dự án có quy mô đặc biệt lớn, phạm vi tác động rộng và liên quan trực tiếp đến đời sống người dân dọc hai bên sông Hồng. Do đó, thành phố xác định quan điểm xuyên suốt là bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người dân theo đúng quy định pháp luật.

Hà Nội ưu tiên triển khai các dự án phục vụ tái định cư, tái thiết sinh kế trước khi thu hồi đất nhằm ổn định đời sống người dân trong khu vực bị ảnh hưởng. Việc rà soát phạm vi ảnh hưởng, giải phóng mặt bằng và bố trí tái định cư sẽ được triển khai theo từng giai đoạn, từng khu vực và từng dự án thành phần trên cơ sở quy hoạch, phương án kỹ thuật và điều kiện thực tế, thay vì thực hiện đồng loạt toàn tuyến.

Đảm bảo quyền lợi người dân, tạo sự đồng thuận

Chia sẻ về giá đền bù, ông Nguyễn Văn Thịnh, Bí thư Chi bộ, Tổ trưởng Tổ dân phố 85 phường Hồng Hà cho biết, gia đình ông thuộc diện giải phóng mặt bằng phục vụ dự án cầu Trần Hưng Đạo và được hưởng mức đền bù 109 triệu đồng/m² đối với vị trí 1 phố Vạn Kiếp theo khung giá đất tại Nghị quyết 52/2025 của HĐND TP Hà Nội.

Ngoài tiền bồi thường, các hộ dân bị thu hồi đất còn được mua đất tái định cư tại xã Thư Lâm (huyện Đông Anh cũ) với giá 11 triệu đồng/m², thấp hơn nhiều so với mặt bằng giao dịch thực tế trên thị trường hiện dao động từ 80-100 triệu đồng/m².

Theo ông Thịnh, chính quyền phường Hồng Hà cũng đã đề xuất TP Hà Nội xem xét điều chỉnh một số vị trí nhà đất từ vị trí 4 lên vị trí 3 để đảm bảo quyền lợi cho người dân, tạo thêm sự đồng thuận trong công tác giải phóng mặt bằng.

Kim Thoa

Kế Toại

Nguồn Xây Dựng : https://baoxaydung.vn/ha-noi-va-bai-toan-tai-dinh-cu-cho-hang-trieu-dan-192260527072127226.htm