Hạ tầng xanh: Lớp đệm cho những bể ngầm dưới lòng đất

3 giờ trướcBài gốc

Hà Nội đang đẩy nhanh thi công bể ngầm tại các điểm “nóng” ngập úng nội đô.

Trong nỗ lực ứng phó với tình trạng ngập úng kéo dài tại khu vực nội đô, Hà Nội đã và đang triển khai thí điểm một số công trình bể điều tiết ngầm tại các điểm “nóng” về thoát nước, tiêu biểu như dự án tại khu vực chợ Hàng Da (phường Hoàn Kiếm) và khu vực dốc cầu Đuống (xã Phù Đổng). Các dự án này được thi công theo “lệnh khẩn cấp” của thành phố, dự kiến hoàn thành vào dịp 30/4 nhằm kịp thời phục vụ công tác chống úng ngập trong mùa mưa năm 2026.

Không thể “đặt cược” toàn bộ vào bể ngầm

Các bể điều tiết ngầm về bản chất là nơi tạm giữ nước mưa trong thời gian ngắn, giúp giảm áp lực cho hệ thống cống khi xảy ra mưa lớn. Mô hình này đã được nhiều quốc gia phát triển áp dụng hiệu quả, điển hình như tại Tokyo (Nhật Bản) với các “siêu hầm” chứa nước quy mô lớn.

Với tổng mức đầu tư hơn 18 tỷ đồng, bể điều tiết Hàng Da sở hữu dung tích lên đến 2.500m3, được thiết kế theo các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe từ Nhật Bản

Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Đỗ Xuân Đức, giảng viên Khoa Kiến trúc, Đô thị và Khoa học bền vững, trường Khoa học liên ngành và nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội, việc học hỏi mô hình quốc tế cần gắn với điều kiện đặc thù của nước ta. Ông cũng cho rằng, bể điều tiết ngầm tại khu vực chợ Hàng Da dù là dự án khẩn cấp nhưng mang ý nghĩa quan trọng đối với tầm nhìn dài hạn.

Trong đồ án Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, Hà Nội dự kiến xây dựng một bể điều tiết ngầm quy mô rất lớn với dung tích khoảng 125 triệu m3 trong giai đoạn 2036-2045, với kỳ vọng giải quyết căn bản tình trạng ngập úng đô thị khi mưa lớn. Công trình này được định vị là hạ tầng chiến lược, nằm trong định hướng phát triển không gian “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”, với sông Hồng giữ vai trò trục cảnh quan sinh thái-văn hóa chủ đạo, mở ra các cực tăng trưởng mới thay vì tập trung vào khu vực lõi.

“Lớp đệm” cho những bể ngầm Thủ đô

Trong xu hướng quy hoạch đô thị hiện đại, nhiều quốc gia đã chuyển sang kết hợp giữa “hạ tầng xám” và “hạ tầng xanh”, tức là sử dụng các yếu tố tự nhiên hoặc gần với tự nhiên để quản lý nước mưa ngay tại nguồn.

Các giải pháp “xanh” có thể kể đến như: Tăng diện tích thấm nước; phục hồi ao hồ; phát triển công viên sinh thái, mái xanh, tường xanh; hồ điều hòa hay các khu vực trữ nước tạm thời.

Tiến sĩ Đỗ Xuân Đức đánh giá: "Khi được triển khai đồng bộ, các giải pháp phi công trình này sẽ giúp làm chậm dòng chảy, giảm đỉnh lưu lượng đổ về cống và bể điều tiết. Nhờ đó, hệ thống bể ngầm có thêm thời gian để xử lý, tránh tình trạng quá tải trong thời gian ngắn". Nói cách khác, hạ tầng xanh chính là “lớp đệm” giúp hệ thống hạ tầng xám vận hành hiệu quả hơn.

“Các bể điều tiết ngầm không nên chỉ dừng ở chức năng chống ngập cục bộ, mà cần được tích hợp vào một chiến lược quản lý nước tổng thể, bao gồm thu gom, tái sử dụng và kết nối với các dòng chảy tự nhiên như sông, hồ”, Tiến sĩ Đỗ Xuân Đức nhấn mạnh.

Trong quá khứ, Hà Nội từng sở hữu mạng lưới kênh rạch tự nhiên đóng vai trò thoát nước rất hiệu quả. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa đã khiến nhiều dòng chảy bị san lấp hoặc thu hẹp. Việc khôi phục và kết nối lại các không gian nước này, kết hợp với quy hoạch đô thị hợp lý, sẽ góp phần tạo nên một hệ sinh thái thoát nước bền vững.

Thực tế, Hà Nội sở hữu hệ thống sông lớn như sông Hồng, cùng mạng lưới sông, hồ nội đô dày đặc, vốn là những “bể chứa tự nhiên” có khả năng điều tiết nước nếu được khai thác hợp lý. Trong khi đó, hệ thống thoát nước hiện hữu lại tồn tại nhiều bất cập: Cống nhỏ, thiếu đồng bộ, xuống cấp và thường xuyên bị tắc nghẽn do rác thải, bùn đất.

Một thực tế không thể phủ nhận là: Nếu các tuyến dẫn nước bị tắc, thì dù có xây dựng thêm nhiều bể ngầm, hiệu quả chống ngập vẫn sẽ rất hạn chế. Nước không thể chảy đến nơi cần chứa, hoặc không thể thoát đi sau khi được điều tiết. Khi đó, các công trình ngầm có nguy cơ trở thành “điểm nghẽn” mới thay vì giải pháp.

“Điểm nghẽn” mang tên rác thải và quản lý đô thị

Trong các phân tích về nguyên nhân gây ngập, yếu tố rác thải thường bị xem nhẹ, nhưng thực tế lại đóng vai trò rất lớn. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới về Quản lý nước đô thị, tình trạng tắc nghẽn hệ thống thoát nước do rác và bùn có thể làm suy giảm đáng kể năng lực tiêu thoát, là nguyên nhân trực tiếp gây ngập cục bộ tại nhiều thành phố đang phát triển. Tương tự, nghiên cứu của Chương trình Định cư con người, Liên hợp quốc cũng chỉ ra rằng việc thiếu duy tu, nạo vét định kỳ và quản lý chất thải kém là một trong những yếu tố làm gia tăng rủi ro ngập lụt đô thị.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, hiệu quả của hệ thống thoát nước không chỉ phụ thuộc vào quy mô công trình mà còn nằm ở công tác vận hành và ý thức cộng đồng. Tại Nhật Bản và Singapore, các hệ thống cống được duy trì thông suốt nhờ quy trình nạo vét định kỳ nghiêm ngặt, đồng thời áp dụng chế tài xử phạt mạnh tay đối với hành vi xả rác.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển, nhiều đô thị đã thử nghiệm ứng dụng camera tích hợp trí tuệ nhân tạo để giám sát hành vi xả rác. Theo các nghiên cứu về đô thị thông minh của Ngân hàng Phát triển châu Á, giải pháp này có thể nâng cao hiệu quả giám sát và thực thi, nhưng đi kèm là yêu cầu lớn về chi phí đầu tư, vận hành và nhân lực xử lý dữ liệu. Do đó, các chuyên gia khuyến nghị, cần cân nhắc kỹ bài toán chi phí và hiệu quả, đồng thời kết hợp với các giải pháp truyền thông và giáo dục cộng đồng để bảo đảm tính bền vững lâu dài.

Công tác nạo vét, làm sạch sông, hồ thời gian qua được Hà Nội duy trì liên tục ngay cả trong những dịp nghỉ Lễ, Tết.

Thành phố Hà Nội đặt mục tiêu ngầm hóa hơn 40% khu vực trung tâm, phát triển hệ thống bể chứa và thoát nước đa năng dưới lòng đất gắn với giao thông, công viên và bãi đỗ xe.

Theo lộ trình, giai đoạn trước 2035, tập trung hoàn thiện quy hoạch, thí điểm các công trình quy mô nhỏ và cải tạo hệ thống thoát nước hiện hữu; từ 2036-2045 triển khai xây dựng các công trình ngầm quy mô lớn; và sau 2045 từng bước hoàn thiện mạng lưới hạ tầng ngầm đồng bộ, kết hợp với các giải pháp môi trường như hồi sinh các dòng sông, phát triển giao thông sạch và mô hình “Rừng trong thành phố-Thành phố trong rừng”, hướng tới một đô thị bền vững, thích ứng biến đổi khí hậu.

Nâng cao ý thức cộng đồng là giải pháp bền vững

Dù công nghệ hay hạ tầng có hiện đại đến đâu, yếu tố con người vẫn giữ vai trò quyết định. Việc xả rác bừa bãi không chỉ gây mất mỹ quan mà còn trực tiếp làm suy giảm năng lực thoát nước của đô thị.

Theo Tiến sĩ Đỗ Xuân Đức, nâng cao ý thức cộng đồng cần được thực hiện từ sớm, bắt đầu từ giáo dục trong nhà trường, đặc biệt là từ bậc mầm non. Song song với đó là các chiến dịch truyền thông, chế tài xử phạt nghiêm minh và sự vào cuộc của toàn xã hội.

Trong bài toán chống ngập, không có giải pháp đơn lẻ nào đủ sức tạo ra sự thay đổi. Chỉ khi các yếu tố được kết nối thành một hệ thống đồng bộ, từ dòng chảy tự nhiên đến hành vi của con người, đô thị mới có thể vận hành một cách bền vững trước những thách thức ngày càng gia tăng của biến đổi khí hậu.

YẾN PHƯƠNG

Nguồn Nhân Dân : https://nhandan.vn/ha-tang-xanh-lop-dem-cho-nhung-be-ngam-duoi-long-dat-post951522.html