Hạn mặn, thiếu nước ĐBSCL: Thách thức lớn và giải pháp thích ứng bền vững

2 giờ trướcBài gốc

Hạn mặn và thiếu nước: Thách thức ngày càng gay gắt

Ngày 22.3, Báo Tiền Phong cùng với UBND TP.Cần Thơ và các đơn vị đồng hành tổ chức hội thảo: "An ninh nguồn nước ĐBSCL trước biến đổi khí hậu”.

Hiện tại, ĐBSCL – vựa lúa, thủy sản lớn nhất cả nước – đang đối mặt với thách thức kép từ hạn hán, xâm nhập mặn và suy giảm nguồn nước. Đây không còn là hiện tượng bất thường mà đã trở thành xu thế kéo dài, tác động trực tiếp đến sinh kế của hàng triệu người dân.

Quang cảnh hội thảo - Ảnh: V.K.K

“Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề của biến đổi khí hậu, trong đó ĐBSCL là một trong những khu vực chịu tác động lớn nhất trên thế giới”, ông Nguyễn Hoàng Anh – Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường ( NN&MT) TP.Cần Thơ nhận định. Theo ông, không chỉ yếu tố khí hậu, việc khai thác và điều tiết nước ở thượng nguồn Mekong đang làm thay đổi đáng kể dòng chảy, khiến khu vực hạ lưu ngày càng thiếu nước.

Thực tế cho thấy, nguồn nước của ĐBSCL phụ thuộc tới 95% từ Mekong. Trong khi đó, dòng chảy từ thượng nguồn đang suy giảm rõ rệt, có thời điểm giảm tới 36% trong mùa khô. Cùng với đó, triều cường gia tăng khiến xâm nhập mặn lấn sâu 70–85km vào nội đồng, đe dọa trực tiếp đến sản xuất và đời sống.

Ông Nguyễn Minh Khuyến – Phó Cục trưởng Cục Quản lý Tài nguyên nước - Bộ NN&MT - Ảnh: V.K.K

Tác động đa chiều đến đời sống và sản xuất

Những biến động của nguồn nước đã và đang ảnh hưởng sâu sắc đến mọi mặt đời sống tại ĐBSCL. Ông Lý Văn Bon – Phó giám đốc Hợp tác xã Du lịch Nông nghiệp Cồn Sơn TP.Cần Thơ - chia sẻ, cách đây 25–30 năm, dòng sông Hậu từng mang theo lượng phù sa dồi dào, tạo nên nguồn lợi thủy sản phong phú và môi trường thuận lợi cho nuôi trồng.

Nhưng hiện nay lượng phù sa đã giảm mạnh. Nguồn cá tự nhiên gần như biến mất khiến người nuôi cá bè phải phụ thuộc hoàn toàn vào thức ăn công nghiệp. Chi phí nuôi vì thế tăng từ khoảng 40.000 đồng/kg lên 60.000–70.000 đồng/kg. Không chỉ vậy, xâm nhập mặn còn làm thay đổi môi trường nước, khiến nhiều loài cá nước ngọt khó thích nghi.

Đến hẹn lại lên, ĐBSCL lại thiếu nước sạch - Ảnh: Cảnh Kỳ

Trong lĩnh vực trồng trọt, việc thiếu phù sa khiến đất đai không còn được bồi đắp tự nhiên. Nông dân buộc phải tăng lượng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật, kéo theo chi phí sản xuất tăng cao và nguy cơ ô nhiễm nguồn nước. Nhiều khu vực còn đối mặt với tình trạng xói lở, suy giảm chất lượng đất, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cây trồng.

Ở góc độ sinh hoạt, hàng chục nghìn hộ dân tại các tỉnh ven biển phải đối mặt với tình trạng thiếu nước ngọt. Nhiều nơi phải mua nước với giá cao hoặc sử dụng nguồn nước không đảm bảo chất lượng.

Ông Lý Văn Bon, Phó giám đốc HTX Nông nghiệp du lịch Cồn Sơn phát biểu - Ảnh: V.K.K

Nguy cơ từ khai thác nước ngầm và sụt lún

Trước tình trạng thiếu nước bề mặt, việc khai thác nước ngầm gia tăng nhanh chóng. Tuy nhiên, theo ông Văn Hữu Huệ – Phó giám đốc Sở NN&MT tỉnh Vĩnh Long, việc khai thác kéo dài đang gây ra hệ lụy nghiêm trọng.

Sụt lún đất là một trong những nguy cơ lớn nhất. Khi các tầng nước dưới đất bị rút cạn, nền đất mất đi sự nâng đỡ, dẫn đến lún sụt, ảnh hưởng đến hạ tầng và gia tăng nguy cơ ngập úng, sạt lở. Đây là vòng luẩn quẩn khiến ĐBSCL ngày càng dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu.

Giải pháp trước mắt: Chủ động ứng phó

Trước những thách thức cấp bách, các địa phương trong vùng đã triển khai nhiều giải pháp ứng phó. Tỉnh Vĩnh Long đã xây dựng các kịch bản phòng, chống hạn mặn, vận hành hiệu quả hệ thống thủy lợi, tăng cường trữ nước ngọt và nạo vét kênh mương.

Phó Tổng biên tập Báo Tiền Phong Nguyễn Ngọc Tiến phát biểu ý kiến - Ảnh: Cảnh Kỳ

Công tác quan trắc, dự báo độ mặn được đẩy mạnh nhằm kịp thời khuyến cáo người dân. Đồng thời, các địa phương khuyến khích người dân trữ nước tại chỗ, sử dụng nước tiết kiệm và chuyển đổi cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện nguồn nước.

Ở cấp độ hộ dân, nhiều mô hình thích ứng đã được triển khai hiệu quả. Người dân chuyển sang nuôi các loài thủy sản có khả năng chịu mặn, thay đổi lịch thời vụ và chủ động theo dõi độ mặn trước khi lấy nước vào sản xuất.

TS. Văn Hữu Huệ, Phó giám đốc Sở NN&MT tỉnh Vĩnh Long phát biểu ý kiến - Ảnh: Văn Kim Khanh

Giải pháp dài hạn: Quản trị tổng hợp tài nguyên nước

Theo ông Nguyễn Minh Khuyến – Phó Cục trưởng Cục Quản lý Tài nguyên nước -Bộ NN&MT, mục tiêu xuyên suốt đến năm 2050 là đảm bảo an ninh nguồn nước cho ĐBSCL. Trong đó, cần tối ưu hóa nguồn nước từ Mekong và chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu.

Giải pháp trọng tâm là tăng cường trữ nước, xây dựng các hồ chứa quy mô phù hợp, đặc biệt tại các khu vực thường xuyên bị hạn mặn. Đồng thời, cần hoàn thiện hệ thống thủy lợi liên vùng, kết nối nguồn nước giữa các khu vực.

Đối với nước ngầm, cần kiểm soát chặt chẽ việc khai thác, không vượt ngưỡng cho phép, ưu tiên phục vụ sinh hoạt. Việc bổ cập nước dưới đất thông qua các công trình trữ nước cũng được xem là giải pháp quan trọng nhằm giảm sụt lún.

Một định hướng lớn khác là chuyển từ “quản lý hành chính” sang “kinh tế nước”. Tài nguyên nước cần được phân bổ hợp lý theo giá trị sử dụng, đồng thời huy động nguồn lực xã hội tham gia quản lý và bảo vệ.

Chuyển đổi tư duy: Sống chung với mặn

Các chuyên gia cho rằng, trong bối cảnh mới, ĐBSCL cần chuyển đổi tư duy từ “chống mặn” sang “thích ứng với mặn”. Nước mặn, nước lợ và nước ngọt đều là tài nguyên cần được khai thác hợp lý.

Việc chuyển đổi từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp là xu hướng tất yếu. Các mô hình như lúa – tôm, nuôi trồng thủy sản nước lợ, trồng cây chịu mặn cần được nhân rộng.

Ngoài ra, cần tận dụng mùa nước nổi để đưa phù sa vào đồng ruộng, giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học. Đồng thời, hạn chế sử dụng thuốc bảo vệ thực vật để bảo vệ nguồn nước và hệ sinh thái.

Cống ngăn mặn, trữ ngọt ở ĐBSCL - Ảnh: Cảnh Kỳ

Vai trò của doanh nghiệp và hợp tác quốc tế

Không chỉ Nhà nước, doanh nghiệp cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết bài toán nước sạch. Ông Joseph Low – Chủ tịch Keppel Việt Nam - cho biết, chương trình Living Well đã cung cấp khoảng 24 triệu lít nước sạch mỗi năm, hỗ trợ hơn 157.000 người dân ĐBSCL.

Tuy nhiên, do ĐBSCL phụ thuộc lớn vào nguồn nước xuyên biên giới, việc hợp tác quốc tế trong quản lý lưu vực Mekong là yếu tố then chốt. Cần tăng cường chia sẻ dữ liệu, điều phối dòng chảy và sử dụng nước hợp lý giữa các quốc gia.

Nước ngọt vô cùng cần thiết cho sản xuất nông nghiệp ĐBSCL - Ảnh: Cảnh Kỳ

Hướng tới một ĐBSCL bền vững

ĐBSCL đang đứng trước bước ngoặt lớn khi các thách thức về hạn mặn và thiếu nước ngày càng gia tăng. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để vùng chuyển mình theo hướng phát triển bền vững hơn.

Với các giải pháp đồng bộ từ công trình đến phi công trình, từ chính sách đến cộng đồng, cùng với sự tham gia của doanh nghiệp và hợp tác quốc tế, ĐBSCL hoàn toàn có thể thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu.

Bài toán hạn mặn và thiếu nước không thể giải quyết trong một sớm một chiều, nhưng với tầm nhìn dài hạn và hành động quyết liệt, vùng đất “chín rồng” vẫn có thể giữ vững vai trò là trụ cột an ninh lương thực quốc gia trong tương lai.

Văn Kim Khanh

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/han-man-thieu-nuoc-dbscl-thach-thuc-lon-va-giai-phap-thich-ung-ben-vung-248985.html