Hành lang đất hiếm: Bước đi chiến lược của Ấn Độ trong tái định hình chuỗi cung ứng

3 giờ trướcBài gốc

Được công bố trong Ngân sách Liên bang Ấn Độ tháng này, Hành lang đất hiếm dự kiến trải dài qua các bang Odisha, Kerala, Andhra Pradesh và Tamil Nadu. Theo giới phân tích, sáng kiến này thể hiện quyết tâm của New Delhi trong việc chuyển đổi trữ lượng khoáng sản thành năng lực công nghiệp và vị thế chiến lược.

Ấn Độ hiện sở hữu khoảng 6,9 triệu tấn đất hiếm, đứng thứ ba thế giới sau Trung Quốc và Brazil. Tuy nhiên, sản lượng khai thác và chế biến của nước này vẫn chiếm chưa đến 1% tổng sản lượng toàn cầu, cho thấy khoảng cách đáng kể giữa tiềm năng tài nguyên và năng lực thực tế.

Theo báo cáo của Amicus Growth, Ấn Độ đứng thứ ba thế giới về trữ lượng đất hiếm. Ảnh: CNA/Rafa Estrada

Trong khi đó, Trung Quốc đang nắm giữ phần lớn các khâu then chốt của chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), quốc gia này chiếm khoảng 60% sản lượng khai thác và tới 91% sản lượng tinh chế. Điều này cho thấy lợi thế cạnh tranh không chỉ nằm ở tài nguyên mà chủ yếu ở công nghệ và quy mô chế biến.

Các nguyên tố đất hiếm gồm 17 kim loại có vai trò thiết yếu trong sản xuất động cơ xe điện, tua-bin gió, chất bán dẫn, điện thoại thông minh, thiết bị hàng không vũ trụ và quốc phòng. Với đặc tính được ví như “vitamin của công nghệ hiện đại” - sử dụng với lượng nhỏ nhưng không thể thiếu, đất hiếm ngày càng trở thành yếu tố quan trọng trong chiến lược phát triển công nghiệp và bảo đảm an ninh kinh tế.

Hướng tới hệ sinh thái nội địa hoàn chỉnh

Mục tiêu của Ấn Độ là xây dựng một hệ sinh thái tích hợp từ khai thác, tinh chế oxit đất hiếm đến sản xuất nam châm vĩnh cửu thành phẩm. Chính phủ nước này cho biết, hành lang mới sẽ tập trung phát triển chuỗi cung ứng nam châm đất hiếm trong nước, giảm phụ thuộc nhập khẩu và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị vật liệu tiên tiến.

Tuy nhiên, thách thức đặt ra là khả năng chuyển đổi từ quốc gia giàu tài nguyên sang trung tâm chế biến. Các chuyên gia cho rằng, Ấn Độ đang đối mặt với hai trở ngại chính: tiếp cận công nghệ tinh luyện hiện đại và xử lý chất thải có thể nhiễm phóng xạ do sự hiện diện của thorium trong quặng đất hiếm.

Phần lớn trữ lượng đất hiếm của Ấn Độ tập trung ở cát ven biển. Tại đây, các nguyên tố không tồn tại ở dạng hạt tự do mà nằm trong các khoáng vật như monazit, đòi hỏi quy trình tách chiết hóa học phức tạp. Thành phần quặng khác nhau giữa các khu vực khiến công nghệ khai thác và chế biến phải được điều chỉnh phù hợp từng địa điểm.

Các bang được chọn tham gia Hành lang khai thác đất hiếm của Ấn Độ đã được công bố trong Ngân sách Liên bang năm 2026-2027. Ảnh: CNA/Rafa Estrada

Trên phương diện kỹ thuật, đất hiếm được chia thành nhóm nhẹ và nhóm nặng. Ấn Độ có lợi thế về đất hiếm nhẹ như neodymium và praseodymium – những nguyên tố có thể tinh chế đạt độ tinh khiết cao. Tuy nhiên, các nguyên tố đất hiếm nặng như dysprosium và terbium – vốn rất quan trọng trong sản xuất nam châm hiệu suất cao lại chưa có trữ lượng khai thác đáng kể trong các mỏ đang hoạt động.

Hiện nay, Ấn Độ vẫn phải nhập khẩu 80 - 90% nam châm đất hiếm và vật liệu liên quan, chủ yếu từ Trung Quốc, với tổng giá trị khoảng 190 triệu USD trong năm tài chính kết thúc tháng 3/2025.

Mở rộng hợp tác quốc tế

Để đa dạng hóa nguồn cung, năm 2019, Ấn Độ thành lập Khanij Bidesh India Limited (KABIL) nhằm tìm kiếm và đảm bảo các tài sản khoáng sản chiến lược ở nước ngoài. Tháng 1/2024, KABIL ký thỏa thuận với Argentina về thăm dò và khai thác lithium; đồng thời xúc tiến trao đổi với một số quốc gia khác về hợp tác khoáng sản quan trọng, bao gồm đất hiếm.

Trong nước, hoạt động khai thác đất hiếm hiện chủ yếu do doanh nghiệp nhà nước đảm nhiệm, trong đó có IREL - đơn vị đang vận hành mỏ đất hiếm duy nhất tại Andhra Pradesh. Do đặc thù chứa khoáng sản monazit có yếu tố phóng xạ, hoạt động khai thác phải tuân thủ các quy định chặt chẽ liên quan đến năng lượng nguyên tử và bảo vệ môi trường.

Quá trình phát triển mỏ mới cũng kéo dài, từ thăm dò (khoảng 3 năm) đến hoàn tất thủ tục pháp lý và phê duyệt môi trường (có thể thêm 2-5 năm), khiến tiến độ thương mại hóa không thể diễn ra trong ngắn hạn.

Chế biến - khâu then chốt của chuỗi giá trị

Các chuyên gia thống nhất rằng, khai thác chỉ là bước khởi đầu; khâu tinh chế và sản xuất vật liệu mới quyết định giá trị gia tăng. Không giống các kim loại phổ biến như sắt hay đồng, quy trình tách đất hiếm không được tiêu chuẩn hóa, đòi hỏi công nghệ chiết xuất dung môi và luyện kim chuyên sâu, được điều chỉnh theo từng loại quặng.

Ấn Độ đã đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, trong đó có việc khánh thành cơ sở mới tại Trung tâm Nghiên cứu nguyên tử Bhabha năm 2023 và triển khai sáng kiến hợp tác công - tư nhằm sản xuất 5.000 tấn nam châm mỗi năm vào năm 2030. Tháng 11/2025, Chính phủ phê duyệt kế hoạch phát triển sản xuất nam châm vĩnh cửu đất hiếm với tổng kinh phí 72,8 tỷ rupee, đặt mục tiêu đạt công suất 6.000 tấn/năm trong vòng 7 năm.

Dù vậy, nhiều ý kiến cho rằng, nguồn lực hiện tại mới chỉ là bước khởi đầu, cần thêm chính sách hỗ trợ dài hạn, cơ chế khuyến khích đầu tư và bảo đảm môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Bên cạnh đó, yếu tố môi trường vẫn là thách thức lớn. Quá trình tách chiết đất hiếm tiêu tốn lượng lớn axit và phát sinh chất thải hóa học, đòi hỏi hệ thống xử lý nghiêm ngặt nhằm bảo đảm an toàn sinh thái và sức khỏe cộng đồng.

Từ hiệu quả chi phí đến bảo đảm nguồn cung

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc, nhiều chuyên gia cho rằng, tư duy công nghiệp đã chuyển từ ưu tiên hiệu quả chi phí sang kết hợp với yếu tố an ninh và khả năng phục hồi. Với Ấn Độ, Hành lang đất hiếm không chỉ là dự án kinh tế mà còn là bước đi nhằm giảm thiểu rủi ro phụ thuộc nguồn cung và tăng cường tự chủ công nghiệp.

Việc hiện thực hóa mục tiêu này sẽ đòi hỏi lộ trình dài hạn, sự phối hợp giữa Nhà nước và doanh nghiệp, cũng như đầu tư mạnh mẽ vào công nghệ, nhân lực và quản trị môi trường. Trong xu thế cạnh tranh tài nguyên ngày càng gia tăng, khả năng xây dựng chuỗi giá trị đất hiếm hoàn chỉnh sẽ là thước đo quan trọng đối với chiến lược phát triển công nghiệp của Ấn Độ trong những thập niên tới.

Như Ý

Nguồn Đại Biểu Nhân Dân : https://daibieunhandan.vn/hanh-lang-dat-hiem-buoc-di-chien-luoc-cua-an-do-trong-tai-dinh-hinh-chuoi-cung-ung-10407748.html