Hé lộ tư tưởng giáo dục trẻ em hiện đại từ 100 năm trước

5 giờ trướcBài gốc

Đây là một trong những nội dung đáng chú ý được chia sẻ tại buổi thuyết trình khoa học Thế giới trẻ thơ, từ trang giấy đến màn ảnh do Viện Văn học tổ chức mới đây tại Hà Nội.

Khi trẻ em trở thành một vấn đề của xã hội hiện đại

Khi nhắc đến lịch sử báo chí Việt Nam, ít người biết rằng những nội dung dành riêng cho trẻ em đã xuất hiện từ rất sớm.

Theo ThS Nguyễn Minh Huệ (Viện Văn học), từ năm 1888 - 1889, học giả Trương Vĩnh Ký đã đăng những câu chuyện dành cho "con trẻ" trên Thông loại khóa trình. Đến năm 1927, phụ trương Phụ nữ và nhi đồng ra đời trên Đông Pháp thời báo. Năm 1929, chuyên mục Nhi đồng xuất hiện trên Phụ nữ Tân văn.

Sự hiện diện ngày càng nhiều của trẻ em trên mặt báo phản ánh một chuyển biến quan trọng trong đời sống xã hội. Đó là trẻ em bắt đầu được nhìn nhận như một đối tượng riêng cần được quan tâm, giáo dục và định hướng.

Tuy nhiên, thực trạng báo chí dành cho thiếu nhi lúc này khá hạn chế. Bà Huệ cho biết, thực trạng này phần nào được hé lộ trong nội dung đăng trên trang bìa số Nhi đồng của Phụ nữ Tân văn vào tháng 9 năm 1933.

"Trừ năm ba cuốn nhi đồng giáo khoa ra; thì từ cửa ải Nam Quan cho chí tới đất Cà Mau, một xứ có đất dài mấy muôn dặm, dân đông 18 triệu người như vầy đây, mà một tờ báo hay một tạp chí để riêng cho bạn nhi đồng đọc, thiệt kiếm đỏ con mắt cũng không có" - báo viết.

Buổi thuyết trình khoa học "Thế giới trẻ thơ, từ trang giấy đến màn ảnh"

Đằng sau lời nhận xét này là sự hình thành của một nhận thức mới về trẻ em trong xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX. Theo đó, những thảo luận về trẻ em trên Phụ nữ Tân văn đồng thời gắn chặt với sự thay đổi trong quan niệm về phụ nữ. Theo diễn ngôn của tờ báo, người mẹ được xem là "người tái tạo giống nòi, người thầy đầu tiên". Việc nâng cao tri thức của phụ nữ vì thế được đặt trong mối liên hệ trực tiếp với việc nuôi dạy thế hệ tương lai.

Khảo sát những thảo luận trên báo Phụ nữ Tân văn từ 1929 - 1935, nhà nghiên cứu Nguyễn Minh Huệ cho rằng, trẻ em thời kỳ này hiện lên ở 3 phương diện nổi bật: Đối tượng giáo hóa đạo đức, đối tượng của khoa học giáo dục và công dân tương lai của quốc gia.

Ở phương diện thứ nhất, trẻ em được giáo dục thông qua hệ giá trị truyền thống chịu ảnh hưởng của đạo đức Nho gia. Các tài liệu đều hướng tới việc hình thành những phẩm chất như hiếu thảo, lễ nghĩa, kính trên nhường dưới, vâng lời cha mẹ.

Nhưng điều đáng chú ý là cùng lúc đó, một cách tiếp cận mới về trẻ em cũng bắt đầu xuất hiện. Trong chuyên mục Vệ sanh, Phụ nữ Tân văn giới thiệu nhiều kiến thức y học hiện đại. Những bài viết phổ biến kiến thức sản nhi theo hướng bảo đảm vệ sinh, phòng chống nhiễm trùng, đồng thời ghi nhận tính hợp lý của nhiều tập tục truyền thống liên quan đến thai giáo, sinh nở và nuôi con.

Chuyên mục Nhi đồng xuất hiện trên báo Phụ nữ Tân văn. Ảnh: Tư liệu

Cùng với đó, những lời khuyên dành cho trẻ em được đăng tải khá cụ thể: "Trước khi ăn cơm phải rửa tay cho sạch; Không uống nước trà, nước cafe, chỉ dùng nước suối và nước trời mưa thật trong sạch; Buổi sáng và tối phải đánh răng cẩn thận; Phải tập thể thao trong ba chục phút ở nơi đàng quang; Buổi tối ngủ từ 8 giờ tới 6 giờ sáng và cửa phòng phải mở; Hằng bữa phải tắm rửa cho sạch".

Qua những hướng dẫn này, có thể thấy một tư duy giáo dục mới đang hình thành. Đó là trẻ em không chỉ cần ngoan ngoãn mà còn phải khỏe mạnh, phát triển đúng cách về thể chất và tinh thần.

Gánh trên vai tương lai dân tộc

Nếu giáo dục đạo đức và khoa học sức khỏe phản ánh những thay đổi trong đời sống gia đình, thì cách nhìn về trẻ em như những công dân tương lai lại cho thấy mối quan tâm lớn hơn của xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Theo ThS Nguyễn Minh Huệ, trong bối cảnh các phong trào canh tân và ý thức dân tộc ngày càng phát triển, trẻ em được xem là lực lượng sẽ tiếp nối công cuộc xây dựng đất nước.

Một bài viết trên Phụ nữ Tân văn nhắn gửi tới thiếu nhi: "Bây giờ tuy các em là cậu trò nhỏ, là đứa trẻ con mặc lòng, nhưng mà mai sau bề nào cũng tới một ngày các em phải chia gánh công việc trên đời, phải có nghĩa vụ đối với quốc gia xã hội, lớn lao và nặng nề lắm đó".

Đó không còn là cái nhìn về trẻ em như những đối tượng cần được bảo bọc đơn thuần. Các em được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với tương lai quốc gia, trở thành nơi gửi gắm hy vọng về sự phát triển của dân tộc.

Đáng chú ý, những tranh luận này còn mở rộng sang vấn đề giáo dục trẻ em gái. Trong bối cảnh phụ nữ vẫn chịu nhiều ràng buộc xã hội, Phụ nữ Tân văn đã cổ vũ việc học tập và nghề nghiệp như con đường để phụ nữ khẳng định vị thế của mình. Tờ báo viết: "Người con gái… muốn cho yên lành trong sạch, phải nên lấy chức nghiệp làm cần, muốn cho danh giá vẻ vang, càng nên biết chức nghiệp là trọng".

ThS Nguyễn Minh Huệ (phải) tại buổi thuyết trình khoa học

Theo bà Huệ, nhìn lại những thảo luận trên Phụ nữ Tân văn, có thể thấy một quan điểm giáo dục mang tính dung hòa khá rõ nét giữa đạo đức Nho giáo và khoa học phương Tây, giữa tình cảm gia đình với trách nhiệm công dân.

Trong cách hình dung về trẻ em, dấu ấn của thời đại vẫn hiện diện khi các em được nhìn nhận như những "người lớn thu nhỏ", một thành phần trực tiếp và không thể tách biệt khỏi xã hội người lớn, đồng thời được khoác lên những biểu tượng sức mạnh, đại diện cho niềm hy vọng về tương lai dân tộc. Chính vì vậy, diễn ngôn về trẻ em trên báo chí giai đoạn này mang tính phức tạp: Vừa tiếp thu và đề cao những lý thuyết giáo dục hiện đại, vừa thận trọng kiểm soát nội dung và phản biện hệ thống giáo dục thuộc địa.

Từ những trang báo cách đây gần một thế kỷ, có thể nhận ra những bước đi ban đầu trong quá trình định hình hệ thống tư tưởng giáo dục về "con người hiện đại", đồng thời tạo tiền đề cho sự hình thành và phát triển của văn học thiếu nhi hiện đại Việt Nam sau này.

Công Bắc

Nguồn Báo Thể Thao & Văn Hóa : https://thethaovanhoa.vn/he-lo-tu-tuong-giao-duc-tre-em-hien-dai-tu-100-nam-truoc-20260602020708745.htm