Đoàn khảo sát thực địa khu di chỉ khảo cổ Vườn Chuối. Ảnh: Sở VHTTHN.
Khu di chỉ khảo cổ Vườn Chuối thôn Lai Xá (xã Hoài Đức) được xác định là một “làng cổ” có niên đại khoảng 4.000 năm, với diện tích phân bố khoảng 1,2 ha. Đây là một trong những di chỉ tiêu biểu, phản ánh rõ nét quá trình phát triển liên tục của các tầng văn hóa tiền-sơ sử ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ, từ văn hóa Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun đến Đông Sơn. Các kết quả nghiên cứu cho thấy cư dân Vườn Chuối là những cộng đồng người Việt cổ sớm sinh sống tại vùng châu thổ sông Hồng, góp phần đặt nền móng cho tiến trình hình thành và phát triển của dân tộc.
Di chỉ được phát hiện từ năm 1969 và đã trải qua 11 đợt khai quật khảo cổ học quy mô lớn, với hàng nghìn hiện vật được phát hiện như công cụ lao động bằng đá, đồ gốm, dấu tích công xưởng chế tác, khu cư trú và hệ thống mộ táng. Những tư liệu này có giá trị đặc biệt quan trọng trong nghiên cứu lịch sử, văn hóa khu vực. Tháng 6/2025, di chỉ khảo cổ Vườn Chuối đã được xếp hạng di tích cấp Thành phố; đồng thời được định hướng xây dựng trở thành “Công viên di sản khảo cổ Vườn Chuối” theo hướng bảo tồn gắn với phát huy giá trị một cách bền vững.
Xác định Di chỉ khảo cổ Vườn Chuối là di sản có giá trị đặc biệt quan trọng, cần được bảo tồn một cách bài bản, khoa học và lâu dài, ông Phạm Tuấn Long - Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, đề nghị các đơn vị liên quan phối hợp chặt chẽ với địa phương trong việc xác định rõ ranh giới khoanh vùng bảo vệ. Đồng thời xây dựng phương án bảo tồn gắn với phát huy giá trị di tích theo hướng trở thành không gian văn hóa – di sản tiêu biểu của Thủ đô. Trong quá trình triển khai, cần chú trọng kết hợp giữa bảo tồn và khai thác hợp lý, phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục truyền thống và phát triển công nghiệp văn hóa.
Từ những bước khảo sát cụ thể đến định hướng xây dựng Công viên di sản khảo cổ, có thể thấy di chỉ Vườn Chuối đang đứng trước một cơ hội quan trọng để được bảo vệ và phát huy đúng tầm. Vì vậy, việc sớm hoàn thiện cơ chế quản lý, xác lập ranh giới bảo vệ rõ ràng và triển khai các phương án bảo tồn bài bản là yêu cầu cấp thiết. Khi được gìn giữ đúng cách, Vườn Chuối không chỉ là “bảo tàng ngoài trời” quý giá, mà còn trở thành không gian văn hóa sống động, góp phần bồi đắp bản sắc và chiều sâu văn hóa cho Thủ đô hôm nay và mai sau.
Phạm Sỹ