Học sinh 'quay lưng' với các môn Khoa học tự nhiên, nguy cơ thiếu hụt nguồn nhân lực STEM

4 giờ trướcBài gốc

Học sinh Trường THPT Dĩ An (TPHCM) thực hành STEM

Học sinh "kén" Khoa học tự nhiên?

Kỳ thi Tốt nghiệp THPT năm 2026, bên cạnh 2 môn thi bắt buộc là Toán và Ngữ văn, Nguyễn Thu Hằng (học sinh lớp 12 Trường THPT Quỳnh Thọ, Hưng Yên) quyết định lựa chọn các môn thuộc tổ hợp KHXH là Lịch sử và Địa lý. Khi được hỏi về lý do không chọn tổ hợp KHTN để đăng ký, Thu Hằng thẳng thắn chia sẻ: "Bản thân em thấy các môn như Vật lý hay Hóa học rất khó, đòi hỏi tư duy cao và mất nhiều thời gian học. Trong khi đó, em muốn tập trung vào những môn dễ đạt điểm cao hơn để xét tuyển đại học. Hơn nữa, mục tiêu của em là đỗ vào ngành Truyền thông, một ngành không yêu cầu cao về các môn tự nhiên. Vì vậy, em quyết định tập trung vào những môn phù hợp với định hướng của mình để tăng cơ hội xét tuyển".

Không chỉ Thu Hằng, nhiều học sinh khác có ý định thi vào các ngành Kỹ thuật, Công nghệ thông tin vẫn lựa chọn các môn KHXH để dự thi Tốt nghiệp. Với áp lực thi cử ngày càng lớn, việc lựa chọn môn học không còn đơn thuần dựa trên sở thích mà mang tính toán chiến lược. Trần Quốc Huy (lớp 12 Trường THPT Đan Phượng, Hà Nội), cho biết: "Em thấy các kiến thức các môn KHTN khá nặng nên quyết định chuyển sang tổ hợp KHXH để dễ thi hơn dù mục tiêu của em là thi vào ngành Công nghệ thông tin".

Tỷ lệ học sinh đăng ký các môn thi Tốt nghiệp THPT năm 2025. Ảnh: Bộ GD-ĐT

Số liệu thống kê được Bộ GD-ĐT công bố cho thấy, tỷ lệ học sinh lựa chọn các môn KHXH để thi Tốt nghiệp năm 2025 chiếm tỷ lệ cao (Địa lý: 42,4%; Lịch sử 41,8%) so với 30,4% của Vật lý hay 21,2% của Hóa học.

Kỳ thi Tốt nghiệp THPT 2026 cũng đang ghi nhận một xu hướng tương tự khi có nhiều học sinh không còn mặn mà với các môn KHTN. Tại một số trường trung học phổ thông, tỉ lệ lựa chọn tổ hợp này giảm mạnh xuống mức rất thấp. Đơn cử, tại một trường THPT ở Bắc Ninh, chỉ khoảng 4% học sinh (28/680 em) đăng ký tổ hợp KHTN, giảm một nửa so với năm trước. Trong khi đó, các môn KHXH lại chiếm ưu thế áp đảo.

Ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Trung học (Bộ GD-ĐT) cho biết, mặc dù giáo dục STEM đã được quan tâm nhưng hiện nay có khoảng 60-65% học sinh phổ thông vẫn lựa chọn tổ hợp KHXH. Dữ liệu đăng ký thi Tốt nghiệp THPT giai đoạn 2020 - 2025 và dự báo cho năm 2026 cho thấy sự cách biệt rõ rệt khi các môn Lịch sử, Địa lý có tỷ lệ chọn trên 40%, trong khi Vật lý, Hóa học và đặc biệt là Sinh học có tỷ lệ thấp hơn đáng kể.

Vì sao Khoa học tự nhiên yếu thế?

TS Đặng Văn Sơn (Trường Đại học KHTN - ĐHQG Hà Nội) cho rằng, từ những con số thống kê cho thấy đây không đơn thuần là sự thay đổi sở thích, mà là dấu hiệu của một "cuộc tháo chạy" khỏi các môn KHTN và Công nghệ, lĩnh vực vốn được xem là trụ cột của nền kinh tế tri thức.

Nếu nhìn lại giai đoạn 2020–2024, cán cân lựa chọn môn thi đã bắt đầu nghiêng về phía KHXH với tỷ lệ dao động quanh mức 55%, trong khi KHTN chỉ duy trì ở mức trên 30%. Tuy nhiên, phải đến năm 2025, thời điểm lứa học sinh đầu tiên thi theo Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 sự chênh lệch mới thực sự bộc lộ rõ nét.

Theo số liệu thống kê, Lịch sử và Địa lý vươn lên dẫn đầu với tỷ lệ lựa chọn lần lượt là 42,4% và 41,8%. Trong khi đó, các môn tự nhiên giảm mạnh với Vật lý chỉ còn 30,4%, Hóa học 21,2% và Sinh học xuống mức thấp kỷ lục 6,2%. Những con số này không chỉ cho thấy sự thay đổi trong lựa chọn môn thi, mà còn phản ánh sự dịch chuyển trong tư duy học tập của học sinh, từ định hướng năng lực sang định hướng "an toàn điểm số".

Tỷ lệ tổ hợp môn thi Tốt nghiệp THPT từ năm 2020 - 2024. Ảnh: Bộ GD-ĐT

Lý giải nguyên nhân, TS Đặng Văn Sơn cho rằng yếu tố đầu tiên nằm ở tâm lý "chọn an toàn". Các môn KHTN đòi hỏi tư duy logic, khả năng tính toán và quá trình tích lũy kiến thức dài hạn. Trong khi đó, các môn KHXH, dù cần sự ghi nhớ và hiểu biết, lại được đánh giá là dễ đạt điểm hơn trong bối cảnh thi trắc nghiệm. Điều này khiến nhiều học sinh có xu hướng "né khó", đặc biệt khi mục tiêu trước mắt là xét tốt nghiệp và gia tăng cơ hội trúng tuyển đại học.

Ở góc nhìn từ nhà trường, thầy Nguyễn Mạnh Quang, giáo viên Trường THPT Quỳnh Thọ (Hưng Yên), cho rằng sự thay đổi trong cách tổ chức kỳ thi từ năm 2025 là một yếu tố quan trọng. Khi học sinh được lựa chọn môn thi linh hoạt, không còn bị ràng buộc bởi các tổ hợp cố định, các em có xu hướng ưu tiên những môn dễ đạt điểm cao. "Việc này hoàn toàn dễ hiểu trong bối cảnh cạnh tranh đầu vào đại học ngày càng lớn. Học sinh buộc phải tính toán chiến lược để tối đa hóa lợi thế của mình", thầy Quang nhận định.

Một nguyên nhân khác theo thầy Quang đến từ chính cấu trúc của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018. Việc đưa Lịch sử trở thành môn học bắt buộc ở bậc THPT đã vô tình tạo ra "lực hút" đối với nhóm môn KHXH. Khi đã phải đầu tư thời gian cho Lịch sử, học sinh có xu hướng chọn thêm Địa lý và Giáo dục Kinh tế và pháp luật để hình thành một tổ hợp hoàn chỉnh, từ đó giảm tải áp lực so với việc học thêm các môn tự nhiên.

TS Đặng Văn Sơn (Trường Đại học KHTN - ĐHQG Hà Nội)

Bên cạnh đó, thầy Quang cho rằng, việc các trường đại học đa dạng hóa phương thức tuyển sinh như xét học bạ, đánh giá năng lực hay xét tuyển kết hợp cũng làm suy giảm vai trò của các tổ hợp truyền thống như A00 hay B00. Học sinh không còn bắt buộc phải học tốt các môn tự nhiên để vào đại học, từ đó làm thay đổi hành vi lựa chọn ngay từ bậc phổ thông.

"Sự dịch chuyển này tạo thành một vòng lặp đó là ít học sinh chọn môn tự nhiên dẫn đến ít sinh viên theo học ngành STEM và cuối cùng là nguy cơ thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao trong các lĩnh vực khoa học – công nghệ. Đây không chỉ là câu chuyện của kỳ thi tốt nghiệp, mà là thách thức đối với chiến lược phát triển quốc gia trong dài hạn", thầy Quang chia sẻ.

Nguy cơ thiếu hụt nguồn nhân lực STEM

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số và phát triển công nghệ cao, nhu cầu nhân lực trong các ngành kỹ thuật, công nghệ, khoa học ngày càng tăng. Tuy nhiên, nếu xu hướng "quay lưng" với KHTN tiếp diễn, nguồn cung nhân lực cho các lĩnh vực này có thể suy giảm nghiêm trọng trong những năm tới.

Hệ lụy không chỉ dừng lại ở thị trường lao động, mà còn ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, đặc biệt trong các ngành đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao. Bài toán đặt ra là làm thế nào để vừa đảm bảo quyền lựa chọn của học sinh, vừa định hướng được nguồn nhân lực phù hợp với nhu cầu phát triển đất nước.

TS Đặng Văn Sơn cho rằng không thể giải quyết bằng các biện pháp hành chính mang tính ép buộc. Cần khơi dậy niềm yêu thích khoa học ngay từ bậc phổ thông. Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong cách dạy và học từ truyền thụ kiến thức sang trải nghiệm, từ lý thuyết sang thực hành.

Nguyễn Tuấn Khang

Nguồn Phụ Nữ VN : https://phunuvietnam.vn/hoc-sinh-quay-lung-voi-cac-mon-khoa-hoc-tu-nhien-nguy-co-thieu-hut-nguon-nhan-luc-stem-238260404161640799.htm