Hội Lim – Âm vang quan họ từ không gian lễ hội đến Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

5 giờ trướcBài gốc

Lễ đón nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia truyền thống - Hội Lim. Ảnh Văn Sáu

Hội Lim – âm vang miền Quan họ

Ngày 28-2-2026, tại vùng đồi Lim linh thiêng của xã Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh, Lễ đón nhận danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia dành cho Hội Lim được tổ chức trong niềm hân hoan, tự hào của nhân dân Kinh Bắc và cả nước. Sự kiện ấy không chỉ là một nghi thức tôn vinh, mà còn là cột mốc khẳng định sức sống bền bỉ của một không gian văn hóa tồn tại hàng trăm năm, nơi kết tinh hồn cốt dân tộc qua từng câu hát Quan họ mượt mà, sâu lắng.

Trong dòng chảy phát triển sôi động của đất nước, việc một lễ hội truyền thống được công nhận di sản quốc gia không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn, mà còn thể hiện tầm nhìn chiến lược: Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là động lực nội sinh của phát triển bền vững. Hội Lim, vì thế, không chỉ là lễ hội của một vùng đất, mà là biểu tượng của bản sắc Việt trong thời đại hội nhập.

Nét đẹp truyền thống của Hội Lim. Ảnh BTC

Không gian văn hóa Kinh Bắc – nơi Hội Lim hình thành và tỏa sáng

Nằm ở trung tâm vùng Kinh Bắc xưa – chiếc nôi của nhiều giá trị văn hóa đặc sắc – Hội Lim diễn ra vào ngày 12 và 13 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Đồi Lim, chùa Lim, đình làng và những bến nước quanh vùng tạo nên một chỉnh thể không gian lễ hội giàu tính biểu tượng. Ở đó, yếu tố tín ngưỡng, lịch sử và nghệ thuật hòa quyện trong một tổng thể hài hòa.

Theo các nguồn tài liệu, vào thế kỷ XVIII, Hội Lim đã trở thành hội lớn, phát triển tới quy mô hội hàng tổng – tổng Nội Duệ. Sách “Bắc Ninh phong thổ tạp ký” viết: “Hội núi Hồng Vân Sơn vào ngày 13 tháng Giêng. Sáu xã trong tổng Nội Duệ áo mũ, cờ trống chỉnh tề hội họp ở đình cạnh núi”. Tương truyền, xưa có Hiếu Trung hầu họ Nguyễn làm trấn thủ Thanh Hóa. Khi từ quan, ông hiến hơn sáu chục mẫu ruộng tốt vào chùa Hồng Ân để lưu thưởng cho kẻ sĩ và lo hương hỏa về sau; lại mua một nửa núi Hồng Vân. Sau khi mất, ông được mai táng tại đây, sáu xã trong tổng cùng thờ cúng.

Hội Lim xưa ba năm mở một lần vào dịp đầu xuân, ngày 13 tháng Giêng (âm lịch). Trải qua bao biến thiên lịch sử, Hội Lim vẫn được gìn giữ như một không gian văn hóa cộng đồng đặc sắc, nơi hội tụ các giá trị tín ngưỡng, phong tục tập quán, nghệ thuật trình diễn dân gian. Ngày nay, hội được tổ chức thường niên vào các ngày 12, 13 tháng Giêng (âm lịch) trên đồi Lim, trở thành điểm hẹn của các làng Quan họ, nơi giao lưu, kết chạ, đối đáp giao duyên trong tinh thần trọng tình nghĩa.

Phần lễ của Hội Lim mang sắc thái trang nghiêm: rước, tế, dâng hương tưởng niệm tiền nhân, cầu phúc cho quốc thái dân an. Nhưng chính phần hội – với không gian hát Quan họ rộn ràng trên đồi, dưới mái đình, trên thuyền giữa hồ – mới là linh hồn của lễ hội. Ở đó, văn hóa không chỉ được trình diễn, mà được sống, được thực hành và được truyền trao.

Quan khách dự lễ đón nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia truyền thống - Hội Lim. Ảnh Văn Sáu

Quan họ – hồn cốt làm nên giá trị di sản

Nhắc đến Hội Lim là nhắc đến dân ca Quan họ Bắc Ninh – loại hình nghệ thuật đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009. Quan họ không chỉ là âm nhạc, mà còn là một hệ giá trị văn hóa hoàn chỉnh: từ lề lối hát, cách ứng xử, trang phục đến tinh thần giao kết cộng đồng.

Trong những ngày hội, liền anh áo the khăn xếp, liền chị nón quai thao, áo mớ ba mớ bảy, cất lên câu hát đối đáp mộc mạc mà tinh tế, giản dị mà thâm trầm. Quan họ cổ không có nhạc đệm, chỉ có giọng hát hòa quyện trong không gian tự nhiên. Mỗi câu hát là một lời thăm hỏi, mỗi làn điệu là một nhịp cầu kết nối tâm hồn.

Quan họ trong Hội Lim mang đậm tính nguyên bản. Đó không phải là sự sân khấu hóa ồn ào, mà là sinh hoạt văn hóa cộng đồng đúng nghĩa. Người hát và người nghe không tách biệt, mà cùng tham dự vào một không gian chia sẻ cảm xúc. Chính sự “sống cùng di sản” ấy tạo nên chiều sâu và sức bền cho Hội Lim.

Việc công nhận Hội Lim là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vì thế không chỉ ghi nhận giá trị lễ hội, mà còn khẳng định vai trò của không gian thực hành Quan họ – nơi nghệ thuật dân gian được bảo tồn bằng chính đời sống cộng đồng.

Giá trị lịch sử, xã hội và nhân văn - Hội Lim là kết tinh của nhiều tầng giá trị.

Trước hết là giá trị lịch sử. Lễ hội phản ánh cấu trúc làng xã truyền thống của cư dân đồng bằng Bắc Bộ, với tinh thần cố kết cộng đồng, trọng nghĩa tình, đề cao đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Nghi thức tế lễ, rước thần, tưởng niệm tiền nhân thể hiện sự tri ân quá khứ và niềm tin vào tương lai.

Thứ hai là giá trị nghệ thuật. Quan họ trong Hội Lim là “bảo tàng sống” của hàng trăm làn điệu cổ. Những giọng hát truyền đời, những quy tắc ứng xử tinh tế giữa “liền anh – liền chị” chính là chuẩn mực văn hóa đặc trưng của người Kinh Bắc.

Thứ ba là giá trị giáo dục. Hội Lim không chỉ dành cho người lớn tuổi mà còn là môi trường truyền dạy cho thế hệ trẻ. Nhiều câu lạc bộ Quan họ thiếu nhi được hình thành, giúp các em tiếp cận di sản từ sớm, nuôi dưỡng tình yêu quê hương và ý thức giữ gìn bản sắc.

Thứ tư là giá trị phát triển. Trong bối cảnh xây dựng nền công nghiệp văn hóa, Hội Lim trở thành điểm nhấn du lịch đặc sắc, thu hút du khách trong và ngoài nước. Tuy nhiên, phát triển phải gắn liền với bảo tồn; thương hiệu văn hóa chỉ bền vững khi giữ được tính chân thực.

Di sản được vinh danh – trách nhiệm được nâng cao

Lễ đón nhận danh hiệu tổ chức ngày 28-2-2026 không chỉ là niềm vui, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm. Di sản, khi đã được vinh danh, càng cần được bảo vệ nghiêm cẩn. Những năm gần đây, cùng với sự phát triển du lịch, Hội Lim cũng đối diện với nguy cơ thương mại hóa, sân khấu hóa quá mức hoặc làm nhạt phai lề lối cổ truyền.

Bảo tồn Hội Lim trước hết là bảo tồn chủ thể văn hóa – chính là cộng đồng cư dân địa phương. Không ai giữ di sản tốt hơn những người sống cùng nó. Vì vậy, mọi chính sách quản lý cần đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm, tôn trọng tiếng nói của nghệ nhân, khuyến khích sự tham gia tự nguyện và sáng tạo của người dân.

Bên cạnh đó, cần tăng cường số hóa tư liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu về làn điệu, nghệ nhân, nghi lễ; đồng thời tổ chức truyền dạy bài bản trong trường học. Sự kết hợp giữa công nghệ hiện đại và phương thức truyền thống sẽ giúp di sản lan tỏa sâu rộng mà không đánh mất bản sắc.

Hội Lim trong bức tranh lễ hội Việt Nam

Việt Nam là đất nước của lễ hội. Từ Hội Gióng với khí phách anh hùng đến Festival Huế mang dấu ấn cung đình, mỗi lễ hội là một sắc màu văn hóa riêng. Hội Lim góp vào bức tranh ấy gam màu trữ tình, tinh tế, đậm chất giao duyên của vùng Kinh Bắc.

Chính sự đa dạng ấy tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam – vừa phong phú, vừa thống nhất trong cội nguồn. Hội Lim, bằng âm vang Quan họ, nhắc nhở chúng ta rằng giữa nhịp sống hiện đại, con người vẫn cần những không gian gặp gỡ, sẻ chia, kết nối bằng tình người.

Văn hóa – động lực phát triển bền vững: Trong chiến lược phát triển đất nước, văn hóa được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội. Hội Lim là minh chứng sống động cho quan điểm ấy. Lễ hội không chỉ giữ gìn ký ức cộng đồng, mà còn tạo nguồn lực mềm cho phát triển kinh tế – xã hội.

Du khách đến với Hội Lim không chỉ để thưởng thức Quan họ, mà còn để trải nghiệm một lối sống, một cách ứng xử văn hóa. Họ tìm thấy trong câu hát đối đáp sự tinh tế của người Việt; trong nụ cười liền chị, sự hiền hòa của vùng quê Bắc Bộ. Những giá trị ấy chính là sức hấp dẫn lâu dài của du lịch văn hóa.

Nhưng phát triển phải đi đôi với gìn giữ. Nếu di sản bị biến thành sản phẩm thương mại thuần túy, nó sẽ mất đi cốt cách, linh hồn. Do đó, chiến lược phát triển Hội Lim cần dựa trên nguyên tắc bền vững: bảo tồn nguyên bản, nâng cao chất lượng tổ chức, xây dựng môi trường lễ hội văn minh.

Âm vang tương lai

Lễ đón nhận danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tổ chức ngày 28-2-2026 là bước khởi đầu cho một hành trình mới. Hội Lim hôm nay không chỉ thuộc về tỉnh Bắc Ninh, mà đã trở thành tài sản chung của quốc gia. Trách nhiệm gìn giữ di sản vì thế không chỉ của địa phương, mà của toàn xã hội.

Trong tiếng trống hội vang lên giữa đồi Lim, trong câu hát “Người ơi người ở đừng về” ngân nga giữa trời xuân, ta cảm nhận được sự tiếp nối giữa truyền thống và hiện đại. Hội Lim là minh chứng rằng di sản không nằm yên trong quá khứ, mà đang sống, đang thở cùng nhịp đập hôm nay. Giữ gìn Hội Lim là giữ gìn một phần hồn Việt.

Hội Lim – từ không gian lễ hội truyền thống đến Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia – chính là bản hòa ca của lịch sử, của cộng đồng và của khát vọng gìn giữ bản sắc Việt Nam trong thế kỷ XXI.

Thiếu tướng, PGS, TS Nguyễn Văn Sáu, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược và Lịch sử quốc phòng Việt Nam

Nguồn Hà Nội Mới : https://hanoimoi.vn/hoi-lim-am-vang-quan-ho-tu-khong-gian-le-hoi-den-di-san-van-hoa-phi-vat-the-quoc-gia-735549.html