Iran đóng Hormuz bằng cách nào? (Kỳ 2)

5 giờ trướcBài gốc

Kỳ 2: Vũ khí rẻ tiền và đòn bẩy rủi ro từ Iran

Khi bảo hiểm mạnh hơn súng đạn

Nga là nước hiểu rõ điều này khi JWC - dưới áp lực chính trị EU từ 2023 - đã đánh giá các toàn bộ nước Nga có rủi ro chiến tranh. Hậu quả là các vận tải quốc tế lẫn vận tải đường sông, nếu chở dầu Nga sẽ không có bảo hiểm của London. Do đó chỉ còn đội tàu chở đầu của Nga tự vận chuyển ra thế giới. Những con tàu này vẫn bật định vị, vẫn đi lại bình thường, chỉ không có bảo hiểm nên bị London gọi là shadow tanker (tàu ma) và không phải cảng nào cũng chấp nhận cho neo đậu, dù chính phủ Nga hỗ trợ các con tàu, trừ một số nước khát dầu như Ấn Độ, Trung Quốc.

Quãng đường một tàu dầu đi qua vịnh Ba Tư.

Một con tàu chở dầu cỡ lớn (VLCC) trị giá 200 triệu USD hiếm khi thuộc sở hữu hoàn toàn của một chủ tàu bằng tiền mặt. Phần lớn chúng được mua thông qua các khoản vay tín dụng khổng lồ từ các ngân hàng hàng hải. Trong hợp đồng vay vốn, luôn có một điều khoản sống còn: con tàu phải luôn được bảo hiểm đầy đủ.

Khi các CLB P&I dừng bảo hiểm, họ thông báo cho chủ tàu và các ngân hàng thu xếp vốn từng con tàu đó. Ngay giây phút tờ giấy bảo hiểm mất hiệu lực, các ngân hàng sẽ kích hoạt điều khoản vi phạm hợp đồng (Defaults). Họ không quan tâm hải quân Mỹ hay ông Trump nói gì, họ chỉ biết tài sản thế chấp (con tàu) đang gặp rủi ro không được bảo vệ. Câu lệnh của ngân hàng gửi chủ tàu sẽ đại loại: Dừng ngay tại cảng gần nhất hoặc quay đầu. Nếu tiến vào Hormuz mà không có bảo hiểm, chúng tôi sẽ yêu cầu thanh toán toàn bộ khoản vay ngay lập tức.

Chúng ta có thể kiểm chứng điều này khá dễ dàng trên các bản đồ hàng hải. Oman là quốc gia nằm ngoài vịnh Hormuz nhưng cũng nằm trong danh sách rủi ro chiến tranh của JWC. Xung quanh Oman là hàng trăm chiếc mỏ neo lặng lẽ thả xuống biển theo lệnh của các ngân hàng ở châu Âu hay New York.

Đó là cách một quyết định trên bàn giấy tại London có thể biến eo biển Hormuz thành một vùng biển chết nhanh hơn bất kỳ hạm đội hải quân nào. Iran hiểu rất rõ điều này. Họ không cần đánh bại hải quân Mỹ, họ chỉ cần đánh bại các bảng tính của London.

Bài học từ cuộc chiến tàu dầu với Iraq

Nếu thị trường bảo hiểm London dựa trên sự tiên liệu rủi ro thì chiến lược của Iran là triệt tiêu khả năng tiên liệu đó. Họ không cần hạm đội khổng lồ, chỉ cần những thiết bị rẻ tiền với khối thuốc nổ vài kg để biến Hormuz thành ác mộng tài chính.

Iran từng có kinh nghiệm xương máu trong cuộc chiến tàu dầu với Iraq. Tháng 5/1984, Iraq tấn công tàu dầu Iran để triệt hạ nguồn lực kinh tế. Ngay lập tức JWC tuyên bố phía Bắc vùng Vịnh là rủi ro chiến tranh. Quyết định này khiến các ngân hàng hàng hải từ chối giải ngân cho bất kỳ con tàu nào không có bảo hiểm bổ sung rủi ro chiến tranh. Thêm nữa, phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh ở London tăng vọt 100 lần, từ 0,05% lên 5% giá trị con tàu.

Tháng 5/1988, trước khi kết thúc cuộc chiến, Iraq tặng Iran quả tên lửa vào tàu dầu lớn nhất thế giới đang được thuê làm kho chứa, khiến nó bốc cháy dữ dội nhưng không chìm. Iran nhận ra một điều dù bắn tên lửa thì các con tàu VLCC rất khó chìm, chỉ có thị trường London là cực kỳ dễ tổn thương. Kinh nghiệm này lần nữa được Iran thử nghiệm năm 2019 tại vùng biển Oman. Vài vụ thử nghiệm mìn nam chân, không ai thiệt mạng, không tàu nào chìm nhưng phí bảo hiểm tăng từ 50.000 lên 200.000 USD cho hành trình đi qua Hormuz trong 7 ngày.

Với sự xuất hiện của UAV và UUV, Iran đang thực hiện lại chiến thuật cũ, với chi phí rẻ hơn nhưng chính xác hơn.

Hai gọng kìm UAV và UUV: Rẻ tiền nhưng đắt giá

Trong biển Hormuz có 3 hòn đảo do Iran cai quản khiến đường cơ sở mà họ tự nhận bao trùm vùng nước sâu. Tàu dầu muốn đi được phải vào phần nội thủy của Iran và họ đã thiết lập luồng 2 chiều cho tàu dầu trong vùng này. Trong cuộc chiến tàu dầu, Iran từng dùng hải quân để cấm vịnh Hormuz nhưng bị Mỹ và phương Tây đánh đắm các chiến hạm. Iran thua cuộc chiến đó và họ chưa từng giành được quyền kiểm soát Hormuz cũng như thu phí đi lại với tàu thuyền.

Poster UUV tại một triển lãm vũ khí Iran.

Nhiều năm ôm hận trước sức mạnh hải quân Mỹ, Iran đã nhìn thấy cơ hội với thứ vũ khí bất đối xứng là UAV và UUV.

Các loại UAV như Shaded hay drone lang thang đang là công cụ hoàn hảo. Tầm bay xa hàng trăm km, chúng có thể cất giấu sau những dãy núi cao 2.000-3.000m bên cạnh vịnh mà không lo bị tập kích. Mục tiêu là các tháp điều khiển hay hệ thống ăng ten của tàu dầu. Con tàu hỏng hệ thống điều hướng là rủi ro cực lớn, nó có thể mắc cạn hoặc gây tai nạn cho cả tàu khác. Hiện nay, khoảng hơn 15 con tàu bị UAV chơi chiến thuật này.

Ngoài UAV, Iran từng tiết lộ hình ảnh về UUV. Đây là vũ khí khó phát hiện hơn UAV nhiều lần. Thông thường mối đe dọa từ các vật thể không thấy ở dưới nước gây hoảng loạn rất nhiều cho đội ngũ vận hành tàu.

Thủy lôi là ẩn số với hải quân Iran. Tuy nhiên bài học thả thủy lôi trong cuộc chiến tàu dầu khiến Mỹ và phương Tây kéo hải quân vào đánh tan tác Iran. Mặc dù có thông tin Iran đã chế tạo thành công các loại thủy lôi kích hoạt từ xa, tức là thủy lôi có chọn lọc nhưng việc sử dụng thủy lôi là giải pháp cuối cùng khi có hải chiến với Mỹ. Do đó 2 dòng vũ khí rẻ tiền sẽ sử dụng để đe dọa các con tàu là UAV và UUV.

Iran hiểu rằng cố đánh chìm một tàu dầu dễ dẫn đến sự trả đũa quân sự tổng lực từ Mỹ và phương Tây. Một chiếc drone giá 20.000 - 50.000 USD đâm vào mạn tàu dầu 200 triệu USD không làm chìm ngay được. Cái Iran cần là những hình ảnh một lỗ thủng trên thân tàu, một đám cháy trên cabin để JWC ở London phải họp khẩn và kéo theo là những hệ số rủi ro mới.

Do đó, chiến thuật của họ dựa trên sự phi đối xứng và khả năng phủ nhận. Vũ khí chính không phải thuốc nổ mà là sự bất định. Ai tạo sự bất định cho đối thủ, người đó làm chủ cuộc chơi.

Tàu Skylight - Thông điệp Iran gửi tới JWC

Trong mọi cuộc chơi địa chính trị, các bên đã hiểu rõ nhau và thậm chí dàn quân thì vẫn phải có một sứ giả đưa thư. Khi Mỹ-Israel không kích ngày 28/2, Iran tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz với mọi con tàu. Ngày 1/3, một tàu chở sản phẩm lọc dầu, nặng có 11.000 tấn, treo cờ Palau vẫn hiên ngang di chuyển. Và một UAV từ sau dãy núi Poshktuh cao 2.500m bay tới. Đám cháy ở cabin bùng lên là thông điệp kép Iran gửi tới JWC lẫn các công ty vận tải không tham gia bảo hiểm ở London.

Tàu Skylight - thông điệp Iran gửi JWC.

Chỉ 48 giờ sau, JWC vẽ lại bản đồ rủi ro toàn cầu, biến vịnh Ba Tư thành vùng biển không thể bảo hiểm. Iran đã chứng minh rằng họ không cần đối đầu với hạm đội Mỹ, họ chỉ cần tấn công một con tàu vô danh để buộc các nhà bảo hiểm London tự tay đóng sập cánh cửa thương mại của thế giới. Sau 3 tuần chiến sự, có khoảng 16 con tàu cả trong và ngoài vịnh Hormuz bị các thiết bị bay Iran biến thành thông điệp cần gửi các nơi.

Không thể mở lại Hormuz mà không có Iran

Khi eo biển Hormuz bị đóng cửa không phải bằng xích sắt vật lý hay tàu chiến mà bằng những lệnh đình chỉ bảo hiểm từ London, thế giới rơi vào một trạng thái hỗn loạn chưa từng có. Đây không còn là một cuộc khủng hoảng cục bộ, có thể là một sự sụp đổ dây chuyền của hệ thống kinh tế toàn cầu dựa trên dòng chảy năng lượng từ Trung Đông.

Nhiều người sẽ đặt câu hỏi vì sao Mỹ và đồng minh không hộ tống các tàu dầu? Ông Trump từng đề xuất điều đó. Ngay cả khi có tàu khu trục đi kèm, các công ty bảo hiểm vẫn sẽ lắc đầu. Đối với các nhà toán học định giá rủi ro tại London, một chiếc UUV mang theo vài kg thuốc nổ ẩn mình dưới đáy biển là một rủi ro không thể định lượng.

Hải quân có thể bắn hạ tên lửa, nhưng họ không thể cam kết bồi thường 2 tỷ USD cho một vụ tràn dầu do mìn nam châm gây ra. Chừng nào Iran còn duy trì khả năng tung ra những đòn tấn công bí ẩn và khó phủ nhận, eo biển Hormuz vẫn sẽ bị coi là vùng biển chết về mặt thương mại.

Những quốc gia phụ thuộc nặng nề vào dầu mỏ, LNG nhập khẩu và phân bón sẽ là những người chịu đòn nặng nhất. Khi giá nguyên liệu vượt quá khả năng chi trả, các nhà máy điện sẽ ngừng hoạt động, vụ mùa cũng có thể bị bỏ hoang.

Những đợt cắt điện luân phiên kéo dài hàng chục tiếng đồng hồ, thất nghiệp tăng cao, giá thực phẩm tăng và sự phẫn nộ của người dân có thể dẫn đến các cuộc bạo loạn. Một quyết định nâng phí bảo hiểm tại London do những chiếc drone giá rẻ của Iran kích hoạt, cuối cùng lại lấy đi nguồn sống và hy vọng của hàng triệu người tại các vùng quê nghèo Nam Á.

Căng thẳng tại eo biển Hormuz thế kỷ XXI đang chứng minh một thực tế nghiệt ngã. Chiến thắng có thể không thuộc về bên có nhiều tàu sân bay nhất, mà thuộc về bên biết cách vũ khí hóa sự bất định. Điều này Iran đang làm chủ cuộc chơi vì họ còn nhiều quân bài hơn Mỹ.

Cũng qua vụ này, chúng ta đủ nhận ra rằng trật tự kinh tế hiện đại quá mỏng manh trước những rủi ro phi đối xứng. Khi yết hầu Hormuz bị thắt lại bởi các bảng tính rủi ro và thiết bị rẻ tiền, những bình nhiên liệu trống rỗng lan ra toàn bộ hành tinh. Nó nhắc nhở chúng ta về sự mong manh của một thế giới toàn cầu hóa nhưng lại phụ thuộc vào một vài nút thắt hiểm yếu, có thể từ Hormuz, có thể từ London, New York hay những cá nhân như Nero, Caligula hiện đại.

Trung Linh

Nguồn PetroTimes : https://petrotimes.vn/iran-dong-hormuz-bang-cach-nao-ky-2-739102.html