Iran nguy nan, Trung Đông vĩnh viễn không còn như trước

3 giờ trướcBài gốc

Lãnh tụ tối cao Iran có thể đã thiệt mạng, nhưng sẽ có người kế nhiệm. Các chỉ huy quân sự bị tiêu diệt sẽ được thay thế. Một hệ thống được thiết lập suốt 47 năm sẽ không dễ tan rã chỉ bởi sức mạnh không quân. Iran vẫn còn năng lực đáp trả các đòn không kích của Mỹ và Israel, và diễn biến của cuộc chiến hiện vẫn khó lường.

Tuy vậy, Cộng hòa Hồi giáo Iran nay tiếp tục bị tổn hại sâu sắc hơn, cây bút Steven Erlanger nhận định trong bài viết trên The New York Times.

Phóng viên ngoại giao phụ trách mảng châu Âu, từng đưa tin về cuộc Cách mạng Iran năm 1978-79 cũng đánh giá cuộc tấn công quy mô lớn này nhiều khả năng sẽ tạo ra những hệ quả chiến lược tại Trung Đông.

Tình thế của Iran

Đại giáo chủ Ali Khamenei, lãnh tụ tối cao của Iran đã thiệt mạng sáng 28/2, duy trì lập trường đối đầu gay gắt với Israel và Mỹ, mà ông liên tục gọi hai nước này là “đại Satan”. Ông đã xây dựng và tài trợ cho một mạng lưới lực lượng ủy nhiệm trong khu vực, bao vây Israel và cùng chia sẻ sự thù địch với Tel Aviv. Hezbollah tại Liban, Hamas và Islamic Jihad ở Gaza và Bờ Tây, cùng lực lượng Houthis tại Yemen - tất cả vừa phục vụ mục tiêu tấn công lợi ích của Israel, vừa giúp bảo vệ Iran.

Iran đã phát triển chương trình tên lửa và làm giàu uranium gần đạt cấp độ vũ khí, dù luôn phủ nhận ý định chế tạo bom. Nước này vươn lên thành một cường quốc khu vực đủ mạnh để khiến các lãnh đạo Sunni tại Saudi Arabia, Ai Cập và vùng Vịnh tìm cách duy trì quan hệ với một chế độ Hồi giáo dòng Shia, dù chính chế độ đó cũng là mối đe dọa đối với họ.

Đà suy giảm của Iran bắt đầu cách đây hai năm, khi Israel đáp trả mạnh mẽ và kéo dài trước cuộc tấn công của Hamas từ Dải Gaza. Quá trình này tăng tốc khi Israel làm suy yếu hệ thống phòng không của Iran, đánh bại Hezbollah và hưởng lợi từ cuộc nổi dậy lật đổ Bashar al-Assad, một đồng minh khác của Tehran.

Hiện nay, với cái chết của đại giáo chủ và mức độ bị tàn phá nặng nề từ các vụ không kích, ảnh hưởng khu vực của Iran tiếp tục suy giảm, kéo theo những hệ lụy khó lường, có thể kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

Các cuộc không kích diễn ra ở Tehran hôm 2/3. Ảnh: Arash Khamooshi/New York Times.

Theo bà Sanam Vakil, giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Chatham House, một nhóm nghiên cứu có trụ sở tại London, dù ai nắm quyền, Iran trong trung hạn sẽ bị suy yếu nghiêm trọng, hướng nội nhiều hơn và tập trung vào cạnh tranh chính trị, an ninh nội bộ và hỗn loạn kinh tế. Tuy nhiên, trong những ngày tới, Iran vẫn có thể gây thêm bất ổn ngắn hạn.

Iran sẽ tìm cách nhanh chóng làm gia tăng cái giá mà Israel, Mỹ và các đồng minh vùng Vịnh phải trả, “nhằm buộc họ lùi bước trước khi chiến dịch này làm mất ổn định tình hình trong nước”, Ellie Geranmayeh, Phó trưởng Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu, nhận định.

Gia tăng các cuộc tấn công nhằm vào các quốc gia Arab vùng Vịnh là bước đi rủi ro, nhưng có thể là cơ hội tốt nhất để Iran rút ngắn chiến tranh, vì điều đó có thể thúc đẩy thế giới Arab gây sức ép lên Mỹ và Israel nhằm chấm dứt chiến dịch quân sự.

“Mục tiêu của Iran hiện nay là chịu đựng các đòn tấn công của Mỹ và Israel, giữ vững vị thế, phát tín hiệu mở rộng xung đột và chờ các bên trong khu vực lo ngại đứng ra làm trung gian cho một lệnh ngừng bắn. Họ tin rằng nếu ông Trump không đạt được thắng lợi nhanh, ông sẽ tìm lối thoát và các cuộc đàm phán sau đó sẽ mang tính chất khác”, ông Vali Nasr, chuyên gia về Iran tại Trường Nghiên cứu Quốc tế Cao cấp Johns Hopkins, viết trên mạng xã hội.

Một tòa nhà đang bốc cháy do bị máy bay không người lái của Iran tấn công ở Bahrain hôm 1/3. Ảnh: Reuters.

Các lực lượng ủy nhiệm của Iran trên khắp Trung Đông cũng có thể tham chiến để bảo vệ Tehran, qua đó làm tăng chi phí của một cuộc chiến kéo dài, theo ông Ali Vaez, Giám đốc dự án Iran tại tổ chức nghiên cứu International Crisis Group.

“Nếu Hezbollah tham chiến toàn diện từ Lebanon, nếu các lực lượng dân quân tấn công căn cứ Mỹ ở Iraq và Syria, hoặc nếu Houthi leo thang ở Biển Đỏ, xung đột sẽ không còn song phương mà trở thành một cuộc chiến khu vực trải rộng khắp Trung Đông”, ông nói.

Một cuộc chiến quy mô lớn hơn sẽ có tác động dài hạn đáng kể đến giá dầu và lạm phát, đặc biệt nếu Iran có thể phong tỏa Eo biển Hormuz - tuyến hàng hải quốc tế then chốt.

Trật tự mới

Về dài hạn, một Iran bị cuốn vào các vấn đề nội bộ - tìm cách tránh phân rã trong giới tinh hoa, củng cố ban lãnh đạo mới hoặc thậm chí hướng tới mô hình tham vấn hơn, giảm vai trò giáo sĩ và tăng chia sẻ quyền lực - sẽ không còn đủ năng lượng và nguồn lực để can dự sâu vào khu vực. Điều này có thể mở ra những cơ hội mới cho Lebanon và người Palestine, như từng xảy ra với Syria.

Cục diện đó giúp Israel ở thế thượng phong, trở thành một thực tế không thể đảo ngược mà các quốc gia Sunni buộc phải thích nghi. Một chính phủ mới, ôn hòa hơn có thể lên nắm quyền tại Israel sau các cuộc bầu cử vào cuối năm nay. Khi Iran bị “vô hiệu hóa”, Israel có thể cảm thấy có đủ cơ sở để xây dựng trên lệnh ngừng bắn ở Gaza và nghiêm túc đàm phán với người Palestine, dưới sức ép từ Washington và Riyadh.

Lực lượng an ninh Israel tìm kiếm trong đống đổ nát của một tòa nhà bị trúng bom trong cuộc không kích của Iran ở Tel Aviv. Ảnh: Amit Elkayam/The New York Times.

Bản thân Israel ưu tiên thay đổi tình hình tại Iran, như Thủ tướng Benjamin Netanyahu đã nhiều lần khẳng định, nhưng theo các nhà phân tích, Tel Aviv cũng có thể chấp nhận một Iran bị chia rẽ, suy kiệt và hỗn loạn, mải lo xử lý vấn đề nội bộ - tương tự Syria hiện nay.

Giả định không có cách mạng, một chính quyền Iran được tái lập vẫn sẽ phải đối mặt với một Israel hùng mạnh và một nước Mỹ mà họ không thể đặt niềm tin. Chính phủ hiện tại đã coi làm giàu uranium là trụ cột trong chiến lược củng cố quyền lực và răn đe khu vực, và kiên quyết không đổi hướng, dù chính sự cứng rắn đó dường như đã đẩy họ đến gần bờ vực hủy diệt hơn bất kỳ chính sách nào khác, từ hỗ trợ khủng bố ở nước ngoài đến đàn áp trong nước.

Vẫn chưa rõ liệu ngay cả một chính phủ ôn hòa hơn có sẵn sàng nhượng bộ mới về chương trình hạt nhân dưới sức ép chiến tranh hay không. Cũng không rõ liệu bất kỳ lãnh đạo Iran nào có thể tin tưởng Tổng thống Trump - người đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận hạt nhân thời Tổng thống Obama năm 2018 và nay đã hai lần ném bom Iran giữa lúc đàm phán đang diễn ra.

Tehran sẽ cho rằng cần nhượng bộ về hạt nhân để tồn tại, hay nếu một chính quyền cứng rắn, thiên về an ninh lên nắm quyền, họ sẽ tăng tốc tiến tới vũ khí hạt nhân, càng tin chắc hơn vào sự cần thiết của lựa chọn này?

Mai An

Nguồn Znews : https://znews.vn/iran-nguy-nan-trung-dong-vinh-vien-khong-con-nhu-truoc-post1631557.html