Một tháng trước tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, tại làng cổ Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội), nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát (sinh năm 1983) và các cộng sự đang gấp rút hoàn thiện bộ sưu tập sơn mài "Gióng", gồm 2.026 tác phẩm sơn mài độc bản, lấy cảm hứng từ hình tượng ngựa và Thánh Gióng.
Bộ sưu tập này được anh Phát - "phù thủy sơn mài" ấp ủ và thực hiện trong 10 năm. Hơn 1.900 tác phẩm hoàn thiện đang được trưng bày ở ngôi làng nổi tiếng, thu hút du khách ghé thăm. Khoảng 100 tác phẩm khác đang trong những công đoạn hoàn thiện cuối cùng.
"Tôi rất yêu mến hình tượng Thánh Gióng và con ngựa vì đó là đại diện cho tinh thần dân tộc, bảo vệ quê hương, đất nước", anh Phát chia sẻ.
Mỗi tác phẩm trong bộ sưu tập đều giữ được "hồn sơn mài" nhưng mang diện mạo mới, phù hợp với thị hiếu thị trường trong nước và quốc tế
Điều đặc biệt, 2.026 tác phẩm này có tạo hình, sắc thái, trang trí họa tiết hoàn toàn khác nhau. Có con ngựa được tạo tác mạnh mẽ, dữ dội; có con ngựa mang hình dáng trầm lắng, nội tâm; cũng có con ngựa bầu bĩnh, dễ thương, gần gũi
Các tác phẩm có kích cỡ trung bình khoảng 20x25cm và mất tối thiểu 1 tháng để hoàn thiện. Theo anh Phát, áp lực lớn nhất không nằm ở việc sáng tác số lượng lớn, mà ở việc giữ cho mỗi tác phẩm đều có "hồn" riêng, tránh sự lặp lại máy móc
"Các tác phẩm thể hiện chất xám của người nghệ sĩ, mang tính nghệ thuật cao chứ không phải phục vụ sản xuất đồng loạt", anh chia sẻ. Tác phẩm trong hình là sự kết hợp giữa chất liệu đá ong và gỗ, tạo hình ngựa cách điệu từ các hình khối
Khác với những bộ sưu tập linh vật Tết trước đây của anh Phát, các tác phẩm ngựa "Gióng" không chỉ là tượng để trưng bày mà còn được thiết kế với nhiều công năng như: bàn trà, ghế ngồi, tủ kệ,... Chất liệu chính của các tác phẩm này là đá ong, gỗ mít, gỗ nhãn, tre - những vật liệu quen thuộc với đời sống và kiến trúc của làng cổ Đường Lâm, vừa mang nét mộc mạc, bền vững vừa có tính nghệ thuật.
"Ngay khi tôi chia sẻ hình ảnh các tác phẩm trên mạng xã hội, nhiều vị khách đã tìm tới chiêm ngưỡng và đặt mua để trưng bày, sử dụng trong dịp Tết", anh Phát cho hay.
Năm nay, anh Phát thực hiện 4 chiếc bàn sơn mài tạo hình ngựa với các tư thế khác nhau. Tác phẩm được tạo tác từ các loại gỗ chịu lực như gỗ nhãn, gỗ hồng xiêm. Từ tạo phôi, xử lý vật liệu, sơn lót, mài, vẽ, phủ và hoàn thiện mất khoảng 2,5 tháng cho mỗi tác phẩm
Hiện, mỗi chiếc bàn này có giá 200 triệu đồng. Một vị khách từ Đà Nẵng đã đặt 2 trong 4 chiếc từ rất sớm
Chiếc tủ sơn mài hình ngựa cũng là tác phẩm anh Phát rất ưng ý và dành nhiều tâm huyết. Chiếc tủ được thực hiện trong khoảng 4 tháng và mức giá dự kiến là 300 triệu đồng
Tác phẩm có kích thước lớn nhất là bộ bàn ghế "Bát mã truy phong" gồm 1 bàn, 1 ghế chính và 6 ghế phụ, đều tạo tác hình ngựa theo các dáng khác nhau. Hiện tác phẩm vẫn trong giai đoạn hoàn thiện, dự kiến sẽ ra mắt trước tết Nguyên đán vài tuần. Trong ảnh là ghế chính của bộ "Bát mã truy phong"
Các tác phẩm trưng bày kích cỡ nhỏ có giá 3-10 triệu đồng
Bộ sưu tập "Gióng" có sự tham gia của nhiều nghệ nhân, thợ lành nghề và họa sĩ trẻ tại làng cổ Đường Lâm, dưới sự định hướng ngôn ngữ thẩm mỹ, kiểm soát tiêu chuẩn kỹ thuật của nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát.
Năm 2017, anh Nguyễn Tấn Phát được UBND TP Hà Nội tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội, ngành nghề khảm trai, sơn mài. Năm 2023, anh được UBND thị xã Sơn Tây (cũ) tặng giấy khen đã có thành tích trong hoạt động phát triển văn hóa, nghệ thuật và kinh tế du lịch... Năm 2025, anh được trao tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú.
Không dừng ở sáng tác, anh Phát tích cực tham gia truyền nghề, đào tạo thế hệ kế cận, tổ chức các hoạt động trải nghiệm sơn mài cho học sinh, sinh viên, góp phần đưa nghề truyền thống đến gần hơn với cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ – lực lượng quyết định tương lai của làng nghề.
Linh Trang