Khai quật tàu đắm Bình Châu - đế cột buồm, mũi thuyền và bánh lái

3 giờ trướcBài gốc

1. Trong bài trước, tôi đã nói về bộ khung xương thuyền, vách ngăn chia khoang và ván mạn thuyền. Trong buổi "Rì rầm" hôm nay, tôi sẽ đi sâu vào ba cấu kiện quan trọng nữa - những cấu kiện mang đậm nét đặc trưng thời đại và khu vực: đế cột buồm, bánh lái và kết cấu mũi thuyền.

Hình trái: Bản vẽ kỹ thuật chi tiết mặt cắt (bên trên) và mặt bằng (bên dưới) cấu kiện chân đế cột buồm chính đang gắn chặt với long cốt thuyền. Hình phải: Vị trí khoang thuyền 7 đang được hút cạn để đo ngầm dưới nước kích thước chân đế cột buồm chính

Như đã nói ở các bài trên, khi nước trong kè đã được hút cạn, chúng tôi tranh thủ lần mò "long cốt" (keel) của con thuyền. Đó là cây gỗ lớn được đẽo vuông vắn, dày 30cm, rộng 40cm, chạy dài suốt chính giữa đáy thuyền.

Long cốt được coi như trụ xương sống của con thuyền, bộ phận được đặt dựng đầu tiên ngay sau khi làm lễ "phạt mộc" (tương tự lễ "động thổ" khi xây dựng công trình trên đất: người thợ cả sau khi khấn thần linh, tổ nghề… sẽ dùng rìu phạt những nhát đầu tiên, đa phần nhằm vào phần cột sống long cốt hay bản đáy này). Trên nền chắc chắn của long cốt, các khung xương được dựng lên để làm điểm tựa cho việc ghép ván mạn và để lồng các ván ngăn vách khoang. Đây là những công đoạn tôi đã mô tả kỹ trong bài thứ năm tuần trước.

Hình trái là quang cảnh nhìn từ mũi thuyền, mảng mạn thuyền phía mũi bên phải con thuyền đã bửa nghiêng nằm trên đáy vịnh, ở giữa thuyền trồi lên phần đế cột buồm thứ hai, tức buồm đầu mũi. Hình phải: Đặc tả đế cột buồm phía đầu mũi

Tại điểm tiếp giáp giữa long cốt và vách ngăn khoang số 7/8, tôi bắt gặp một cấu trúc gỗ lớn và kiên cố. Đó chính là phần đế cột buồm chính của con thuyền. Đây cũng là điểm sâu nhất của con thuyền đắm, nên nước hút cạn chỉ vài ba phút lại ngập tràn ngay.

Tranh thủ lúc nước cạn, tôi cho tát nước nhanh bằng gáo múc để kịp chụp những tấm hình như chạy đua với nước tràn vào rất nhanh. Sau đó, chúng tôi dùng tay lần mò, đo vẽ trong tình trạng ngập nước. Tấm hình dưới đây là bản vẽ kỹ thuật chi tiết cấu kiện này.

Hình trên: Bản vẽ mặt bằng và mặt cắt phần đầu mũi thuyền đắm thế kỷ XIII ở Bình Châu. Ảnh dưới: Ván mạn phần mũi thuyền bên phải bong bửa ra

Theo đó, thuyền có hai buồm. Buồm chính nằm ở giữa thuyền, khoảng khoang 7/8. Chân đế cột buồm là một khối gỗ lim rất lớn nằm ở phía khoang thứ bảy, tựa vào vách ngăn giữa hai khoang 7/8. Chân đế rộng khoảng 40cm, dài gần 2m. Mặt trên phẳng như mặt bàn, có đục thành ba hốc hình chữ nhật. Bên dưới cong lượn theo độ cong hai bên mạn thuyền. Chân đế này một mặt được đóng chắc vào long cốt, mặt khác được đóng giằng liên kết với xương ghép mạn và tấm vách ngăn khoang 7/8. Để ngoàm giữ chắc đế này, còn có một cây gỗ cong úp đè lên long cốt, hãm chết đế cột buồm ở phía đối diện với vách khoang ngăn 7/8.

Hình trái: Toàn cảnh tàu đắm Bình Châu nhìn từ phía bánh lái lên mũi thuyền, khi vừa hút cạn nước. Hình phải: Bản vẽ mặt cắt ngang phần đuôi thuyền

Cột buồm chính - động lực để đưa con thuyền vượt hàng ngàn hải lý - hiện không còn, đã bị cháy trước khi con thuyền đắm và đã trôi dạt từ lâu. Lỗ mộng còn lại trên đế cho thấy phần chân cột có hình chữ nhật 30x40cm, cắm sâu vào thân đế 25cm; hai bên có hai chân cột phụ, mỗi cột dày 15x40cm, cắm sâu vào lòng chân đế và gông chắc chân cột buồm chính.

Phần đuôi thuyền với vách ngăn 11 và các khối gỗ ốp đỡ bánh lái còn khá nguyên vẹn

Thuyền còn có một buồm mũi nữa. Chân đế buồm này cũng có hình dạng tương tự: mặt trên phẳng, có hai lỗ lớn hình chữ nhật; mặt dưới cong theo dáng đáy thuyền. Đế gỗ này được đóng chặt vào long cốt và xương mạn cũng như vách ngăn khoang. Hai trụ gỗ lớn sẽ cắm sâu vào hai lỗ hình chữ nhật trên mặt đế. Cột buồm dựng ở giữa đứng được nhờ các chốt hãm xuyên qua thân cột và hai thân trụ hai bên. Buồm này có thể rút chốt, hạ xuống dễ dàng.

Phần đuôi thuyền nhìn nghiêng, gắn bánh lái phía ngoài

2. Mũi thuyền có hình khí động học nhưng không phải nhọn hoắt mà có một bản rộng trước mũi hình tam giác đáy phía trên, đỉnh gắn với trục long cốt. Đáy hình tam giác này chính là mặt boong thuyền phía mũi, rộng khoảng 120cm. Để đảm bảo độ vững chắc của mũi tam giác ngược này, hai cạnh hai bên tam giác được đóng chặt với các ván mạn thuyền nhô ra khoảng 10-15cm, khiến phần mũi hình tam giác ngược này thụt hẳn vào trong. Từ khung xương của vách ngăn thứ hai có hai lỗ mộng, từ đó gông chắc hai cây gỗ lớn hình chữ nhật 15x20cm đâm chếch lên phía mũi, gác qua hai khấc của vách ngăn thứ nhất. Đầu phía trên vát khớp với độ vát của mũi thuyền, làm điểm tựa cho hai cây chống lưng phần mũi bản hình tam giác chịu áp lực sóng gió đầu mũi.

Bản vẽ kỹ thuật phục dựng phần đuôi thuyền có bánh lái, nhìn trên xuống, nhìn từ trong lòng thuyền và nhìn nghiêng

Đuôi thuyền Bình Châu còn khá nguyên vẹn. Đó là những khối gỗ lớn gắn xếp với nhau để tạo thành một khối trọng phía đuôi thuyền, giúp mũi thuyền luôn nghênh cao lướt sóng, đồng thời làm chỗ tựa vững chắc cho bánh lái chịu tải quạt nước rất lớn. Khối gỗ trụ bánh lái được đặt bên ngoài vách ngăn cuối cùng của con thuyền, tức vách ngăn thứ 11. Ngoài liên kết bằng đinh sắt, đinh tre, chốt gỗ, chúng tôi còn nhận ra vật liệu vôi hà và sợi thực vật ở các kẽ liên kết các khối gỗ đó.

Bánh lái được ghép tấm bản lái hình vát chữ D bầu, dày 8cm, dài 120cm, rộng 90cm. Phần trục bánh lái làm bằng gỗ chắc khỏe, đường kính 18cm, bị gãy mất phần trên và tay cầm bẻ lái của "đà công" (người bẻ lái). Bánh lái thuyền này nằm ngoài thân thuyền, không xuyên qua thân thuyền mà được gắn ngoàm nửa thân vào phần khoét lõm của khối gỗ đuôi thuyền, qua một lỗ mộng lớn ở bên trên và ngoàm giữ ở bên dưới. Các chuyên gia nghiên cứu về tàu thuyền cổ dễ dàng dựa vào kích thước bánh lái để đánh giá độ lớn của buồm, tốc độ và trọng tải thuyền.

"Tranh thủ lúc nước cạn, tôi cho tát nước nhanh bằng gáo múc để kịp chụp những tấm hình như chạy đua với nước tràn vào rất nhanh. Sau đó, chúng tôi dùng tay lần mò, đo vẽ trong tình trạng ngập nước" - TS Nguyễn Việt.

(Còn tiếp)

TS Nguyễn Việt

Nguồn Báo Thể Thao & Văn Hóa : https://thethaovanhoa.vn/khai-quat-tau-dam-binh-chau-de-cot-buom-mui-thuyen-va-banh-lai-20260611063708409.htm