Khám phá việc bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

6 giờ trướcBài gốc

Phát biểu khai mạc, Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (BTDTH) PGS.TS Lê Hải Đăng cho biết: Với BTDTH Việt Nam, mỗi công trình tại Khu trưng bày ngoài trời không chỉ đơn thuần là “một ngôi nhà”, mà là một “ trưng bày chuyên đề sống động” mang trong mình nhịp đập văn hóa và câu chuyện của cả một tộc người. Chính vì vậy, trong suốt ba thập kỷ qua, kể từ ngày đầu thành lập, BTDTH Viêt Nam luôn kiên định với quan điểm: Bảo tồn giá trị truyền thống dựa vào cộng đồng và trên nền tảng khoa học nghiêm túc, bên cạnh đó chúng tôi cũng nhìn nhận văn hóa trong sự vận động và biến đổi không ngừng.

Các diễn giả tham gia tọa đàm.

Theo Giám đốc BTDTH Việt Nam, PGS.TS Lê Hải Đăng, sự kiên định này được thể hiện rõ nét qua việc nhất quán mời chủ thể văn hóa đến tu chỉnh ngôi nhà và sử dụng các nguyên vật liệu truyền thống. Dù trong bối cảnh đô thị hóa, việc tìm kiếm đất sét, gỗ hay cỏ tranh ngày càng trở nên khan hiếm, BTDTH vẫn kỳ công vận chuyển và lựa chọn những vật liệu tương đồng nhất để đảm bảo ngôi nhà vẫn giữ được “ hồn cốt” vốn có. Đây chính là minh chứng cho sự tôn trọng cảu BTDTH Việt Nam đối với tri thức địa phương và di sản văn hóa dân tộc. “Giá trị của một Di sản không chỉ nằm ở khía cạnh vật chất (bức tường trình hay mái cỏ tranh), mà còn nằm ở con người- chủ thể kiến tạo văn hóa, họ là nhân tố then chốt, quyết định sự thành công của mọi dự án bảo tồn. Họ là người “viết tiếp” những câu chuyện di sản bằng chính đôi bàn tay khéo léo và trí thức cộng đồng. Đay là cách mà BTDTH Việt Nam “ trao quyền” cho người dân tự giới thiệu văn hóa của chính mình tới công chúng”, ông Đăng nhấn mạnh.

Chủ trương xuyên suốt của BTDTH Việt Nam trong công tác bảo tồn các công trình kiến trúc dân gian là đề cao vai trò của chủ thể văn hóa. Trong đợt tu sửa định kỳ và trưng bày lại bên trong ngôi nhà Hà Nhì lần này (từ ngày 13-28/4/2026), BTDTH Việt Nam đã mời 05 người thợ Hà Nhì từ xã Y Tý xuống trực tiếp thi công sửa chữa tổng thể ngôi nhà chính, chuồng nuôi gia súc và dựng mới cây đu. Khác với các công trình mô phỏng, các ngôi nhà kiến trúc dân gian của cộng đồng sinh sống đang trưng bày tại Vườn kiến trúc của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam đều là những ngôi nhà nguyên gốc được người dân nhượng lại, di chuyển về phục dựng tại bảo tàng. Mỗi ngôi nhà đều có “hồ sơ khoa học” riêng biệt. Để duy trì tính chân xác của công trình, BTDTH Việt Nam ưu tiên sử dụng các vật liệu truyền thống trong môi trường sinh thái của họ. Điển hình như việc tái hiện kỹ thuật trình tường nhà của người Hà Nhì, các cán bộ BTDTH Viêt Nam đã khảo sát tỉ mỉ cùng với người dân địa phương để vận chuyển đất sét núi từ Lào Cai nhằm đảm bảo công trình sau khi tu chỉnh vẫn giữ trọn vẻ thẩm mỹ truyền thống và độ bền vững theo thời gian như nó vốn tồn tại trong cộng đồng.

Toàn cảnh Tọa đàm.

Đợt sửa chữa lần này, bên cạnh những người thợ giàu kinh nghiệm gắn bó với Bảo tàng qua nhiều đợt sửa chữa còn có sự góp mặt của các thợ trẻ như: anh Ly Xe Xá (SN 1990) và anh Phà Thó Suy (SN 1980). Cách đây hơn hai thập kỷ, chính cha của các anh, những thợ lão luyện Ly Sự Đo và Phà Mờ Thó - là những người đã đặt nền móng phục dựng ngôi nhà Hà Nhì tại Bảo tàng. Trở lại nơi cha mình từng làm việc, anh Phà Thó Suy xúc động chia sẻ: “Trong bối cảnh nhà truyền thống tại Y Tý dần mai một, việc thực hành lại kỹ thuật của cha ông không chỉ là công việc, mà là trách nhiệm của thế hệ trẻ chúng tôi trong việc giữ gìn bản sắc cho mai sau.” Sự kết nối này không chỉ giúp tri thức về kỹ thuật lợp mái cỏ tranh hay trát vá các mảng tường trình đất được lưu giữ vẹn nguyên, mà còn lan tỏa giá trị di sản tới khách tham quan một cách sống động nhất.

Tọa đàm khoa học lần này có sự tham dự của TS. Vi Văn An-người vốn thực hiện khảo sát, nghiên cứu, sưu tầm ngôi nhà Hà Nhì mang về BTDTH Việt Nam phục dựng và chủ thể văn hóa cùng thảo luận về giải pháp thích ứng của di sản trước áp lực đô thị hóa và sự khan hiếm nguyên liệu tự nhiên trong việc làm và sửa nhà truyền thống. Nội dung thảo luận không chỉ xoay quanh tri thức dân gian liên quan đến kĩ thuật dựng nhà mà còn đi sâu vào giải pháp thích ứng của di sản trước áp lực đô thị hóa. Sự kết nối giữa tri thức khoa học và kinh nghiệm thực tiễn từ chủ thể văn hóa sẽ góp phần định hình một phương thức bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng mang lại hiệu quả cao trong việc bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì tại BTDTH Viêt Nam.

Việc nhóm thợ người Hà Nhì trở lại chăm sóc mái nhà truyền thống của dân tộc mình tại BTDTH Việt Nam đã gửi đi thông điệp mạnh mẽ: Di sản sẽ sống mãi khi được trao truyền qua đôi tay của các thế hệ. Đây cũng là sứ mệnh mà BTDTH Việt Nam bền bỉ thực hiện suốt nhiều thập kỷ qua: Bảo tồn di sản trong sự vận động không ngừng của đời sống.