Khi khán giả trở thành 'ban kiểm duyệt thứ hai'?

3 giờ trướcBài gốc

Khán giả kiểm duyệt giải trí Việt trên mạng xã hội. Ảnh minh họa/AI

Một câu hát sai kiến thức bị phát hiện trong vài giờ, một MV phải chỉnh sửa ngay sau phát hành vì ca từ bị phản ứng, một sản phẩm vượt qua cửa cấp phép nhà nước nhưng không qua nổi mắt người xem trên mạng xã hội.

Khán giả “kiểm duyệt” nội dung giải trí không còn là ngoại lệ trong showbiz Việt, mà đang dần trở thành quy luật vận hành mới của thị trường, dù chưa ai chính thức thừa nhận.

Khán giả “kiểm duyệt” trước, cơ quan quản lý vào cuộc sau

Cuối tháng 4/2026, ca khúc Người Việt mình thương nhau của nhạc sĩ Châu Đăng Khoa vừa ra mắt đã vấp phải bão dư luận. Câu hát “Lúa chín cao nhưng chẳng hề cúi đầu” bị khán giả bóc lỗi ngay lập tức vì lúa chín thì phải cúi đầu. Tác giả buộc phải chỉnh ca từ trước thềm lên sóng chương trình Âm vang Tổ quốc, nhưng bản sửa vẫn tiếp tục bị công chúng phản ứng.

Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, nhà lý luận phê bình Trần Lệ Chiến, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Nhạc cổ điển Việt Nam, nhận định: “Với những tác phẩm đã gặp phải sự phản ứng của công chúng, dù có chỉnh sửa cũng sẽ là khiên cưỡng, nhất là lại sửa và đưa lại trong chính một chương trình lớn, có ý nghĩa chính trị là điều không nên.”

Bà Chiến thẳng thắn chỉ ra: “Khi sự việc được đặt ra với những tranh luận nóng trên mạng, cả tác giả, ê kíp sản xuất, đơn vị quản lý đều đồng ý với việc cho chỉnh sửa lời và cho biểu diễn tiếp thì đấy là một điều vô cùng đáng tiếc”.

Nhà lý luận phê bình Lệ Chiến, Phó chủ tịch - Tổng thư ký Hội Nhạc cổ điển Việt Nam; Ủy viên BCH Hội Liên hiệp VHNT Hà Nội. Ảnh: NVCC

Trước đó, MV Truth or Dare của Jun Phạm phát hành đầu tháng 4/2026 cũng vấp phải phản ứng trái chiều vì chứa phân cảnh bị cho là ẩn dụ nhạy cảm và không dán nhãn phân loại độ tuổi. Công ty quản lý Kaizen Gumi chủ động gỡ MV khỏi các nền tảng từ tối 9/4, trong khi Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM vẫn đang thẩm định.

Cuối năm 2025, bản rap Sự nghiệp chướng của Pháo dù đạt hàng chục triệu lượt xem vẫn bị gỡ vì từ ngữ lệch chuẩn văn hóa. Nhiều sản phẩm của Andree Right Hand hay Binz cũng chịu chung số phận. Điểm chung: cơ quan quản lý chỉ vào cuộc sau khi khán giả đã làm rùm beng. Khán giả phát hiện trước, cơ quan chức năng phản ứng sau cùng.

Tốc độ sản xuất và cái giá phải trả

Nội dung giải trí Việt đang ra với tốc độ chóng mặt, ê kíp chạy theo trend, thuật toán và lịch phát hành định sẵn. Áp lực sản xuất khiến quy trình hậu kỳ bị nén lại, kéo theo việc bỏ qua khâu rà soát về văn hóa, lịch sử hay phong tục.

Nhà lý luận phê bình Lệ Chiến chỉ ra căn nguyên sâu hơn: “Có một bộ phận nhà sản xuất làm nghệ thuật như một ‘sản phẩm tiêu dùng thị trường’ thì không thể có một ‘tác phẩm nghệ thuật’ đúng tầm”. Bà cho rằng nhiều người lầm tưởng chỉ cần bắt trend và tạo hiệu ứng là đủ để xưng danh nghệ sĩ, bỏ qua đào tạo bài bản và tích lũy kiến thức thực chất.

Khi khán giả thiết lập chuẩn mực mới

Không phải mọi áp lực từ khán giả đều đáng phê phán. Nhiều lỗi bị phát hiện là lỗi thật: ca từ sai nghĩa, MV tái hiện lịch sử thiếu chính xác, cảnh phim bình thường hóa bạo lực hoặc định kiến giới. Nếu không có phản ứng từ công chúng, không ít sai sót đã trôi qua mà không ai để ý.

Nhà lý luận phê bình Lệ Chiến khẳng định: “Ca từ cho một bài hát không chỉ là cảm xúc viết thành lời mà ở đó phải là sự chắt lọc của ngôn từ được nâng lên thành nghệ thuật. Khi việc đọc, thẩm thấu ngôn từ còn chưa đủ chiều sâu, bề rộng thì việc hiểu sai hay dễ rơi vào tình trạng sáo rỗng, vô nghĩa là điều hiển nhiên”. Áp lực từ công chúng đang buộc sản phẩm giải trí chịu trách nhiệm với cộng đồng tiếp nhận, không chỉ với thị trường.

Từ phản biện đến phán xét, ranh giới rất mong manh

Nhưng không phải phản ứng nào cũng xuất phát từ hiểu biết đầy đủ. Có trường hợp khán giả phán xét dựa trên clip bị cắt khỏi ngữ cảnh, ý đồ phê phán bị đọc ngược thành cổ súy, lời châm biếm bị hiểu theo nghĩa đen.

Nhà lý luận phê bình Lệ Chiến chỉ ra thực trạng đáng lo ngại: “Đối với một vài trường hợp khi bài hát đưa ra công chúng bị phản ứng, điều đầu tiên họ làm không phải là gửi lời xin lỗi tới khán giả mà là những lời biện minh cho sự thiếu hiểu biết của mình. Điều đó thêm một lần nữa cho thấy vấn đề nhận thức, sai chồng sai”.

Khi nỗi sợ bị chỉ trích định hướng sáng tác, nghệ sĩ sẽ né đề tài gai góc, né thử nghiệm. Một nền giải trí lấy “không bị chỉ trích” làm tiêu chí cao nhất đang tự nghèo đi.

Ca khúc “Người Việt mình thương nhau” do Cẩm Ly, Hòa Minzy trình bày, Châu Đăng Khoa sáng tác gây tranh cãi về ca từ. Ảnh: Nhà sản xuất.

Khoảng trống mà giới phê bình bỏ ngỏ

Ở nhiều nền giải trí phát triển, phê bình chuyên môn là tầng trung gian giữa sản phẩm và công chúng. Ở Việt Nam, tầng thẩm định đó còn mỏng, khiến cuộc tranh luận thường chỉ có hai cực: ê kíp tự bào chữa và khán giả phẫn nộ, không có tiếng nói thứ ba đủ uy tín.

Nhà lý luận phê bình Lệ Chiến nhấn mạnh: “Chỉ khi nào các cơ quan quản lý văn hóa, các cơ quan truyền thông báo chí coi trọng và nghiêm khắc với việc lựa chọn tác phẩm để quảng bá, cấp phép, lúc ấy sẽ không còn cơ hội cho những tác phẩm nghèo nàn về ca từ, chạy theo thị hiếu tầm thường được phát tán. Khi tiêu chí đánh giá thay đổi, người sáng tác sẽ tự điều chỉnh”.

Đồng quan điểm, TS Lê Ngọc Sơn, chuyên gia truyền thông, cũng đề xuất Việt Nam cần thiết lập cơ chế “trách nhiệm danh tiếng”, theo đó uy tín trở thành tài sản có thể mất đi nếu nghệ sĩ đánh đổi niềm tin công chúng.

Trách nhiệm không thể chia đều cho công chúng

Ca từ sai hình ảnh lúa chín, MV dùng nhầm biểu tượng văn hóa, phim khai thác nỗi đau của người thật mà không cần sự đồng ý, những điều đó ê kíp tạo ra. Khán giả chỉ là người nhìn thấy trước, và trong nhiều trường hợp, khán giả nhìn thấy đúng.

Nhà lý luận phê bình Lệ Chiến nói thẳng: “Nếu họ ý thức được thế nào là sáng tạo và thế nào là chuẩn mực trong sáng tác, họ sẽ không tạo nên ‘rác văn hóa’ và không biện minh cho sự thiếu chuẩn mực của mình. Chúng ta làm văn hóa, vậy mọi việc cần được ứng xử tinh tế hơn. Lúc này rất cần sự nhạy cảm của người làm nghệ thuật, để có những quyết định đúng đắn, xứng tầm”.

Mọi giá trị sáng tạo đều cần sự cộng hưởng giữa lòng tự trọng nghề nghiệp, cái nhìn khách quan từ chuyên gia và sự đón nhận có chiều sâu của khán giả. Nếu thiếu đi sự cân bằng này, những vấp váp dễ trở thành một thói quen khó bỏ: ra mắt, vấp phản ứng rồi lặng lẽ đi qua. Sự dễ dãi đôi khi khiến ý thức làm nghề 'cho xong' lấn át đi sự chỉn chu cần thiết. Khi ấy, những nỗ lực không thể mang lại quả ngọt xứng tầm, không hẳn do thiếu đi ý tưởng, mà vì chúng ta đã vô tình quên mất việc phải làm thật tốt ngay từ khi bắt đầu.

Tiểu Vũ

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/khi-khan-gia-tro-thanh-ban-kiem-duyet-thu-hai-251026.html