Khi ký ức buồn vui và tâm hồn người lính 'sống lại' từ những trang sổ tay Nhật ký thời chiến

3 giờ trướcBài gốc

Trong bộ sách đồ sộ "Nhật ký thời chiến Việt Nam" 4 tập, hơn 5.000 trang khổ lớn, do Nhà văn Đặng Vương Hưng chủ biên, có 3 tác phẩm liên quan trực tiếp đến Trung tâm Việt Nam & Lưu trữ Sam Johnson và các CDEC – “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”: "Nhật ký Đặng Thùy Trâm", "Gửi lại mai sau" và "Trở về trong giấc mơ".

Trong kho tư liệu đồ sộ của các CDEC – “Hồ sơ chứng tích chiến tranh” hiện lưu giữ tại VNCA và IPAC, có rất nhiều trang tài liệu được chụp lại từ sổ tay nhật ký của cán bộ, chiến sĩ Quân giải phóng miền Nam và bộ đội miền Bắc. Những trang giấy ấy từng bị thu giữ trong chiến tranh, lưu lạc nửa vòng trái đất, rồi được bảo quản như những chứng tích lịch sử.

Nhưng hơn cả giá trị tư liệu, đó là những lời tự sự chân thật đến nhói lòng. Nhật ký không phải là văn chương trau chuốt, cũng không phải báo cáo chiến công. Đó là những dòng chữ viết vội giữa chiến trường, khi người lính tranh thủ vài phút yên tĩnh hiếm hoi. Ở đó có nỗi nhớ nhà, có tình yêu chưa kịp nói, có những giọt nước mắt khi đồng đội ngã xuống, và cả những suy tư về sự sống – cái chết.

Nhật ký chính là nơi người lính được nói thật nhất với chính mình. Những điều họ không thể nói thành lời, không thể chia sẻ với đồng đội, lại được gửi gắm vào trang giấy. Và chính những trang giấy ấy đã trở thành “tâm hồn bất tử” của những con người đã hy sinh vì Tổ quốc.

Khi lịch sử mang gương mặt và tình cảm con người

Đọc những trang nhật ký thời chiến, người ta không chỉ hiểu về chiến tranh, mà còn hiểu về con người trong chiến tranh. Những người lính hiện lên không chỉ là những chiến sĩ quả cảm, mà còn là những chàng trai, cô gái rất đỗi bình thường – biết yêu, biết nhớ, biết sợ hãi và cũng biết hy vọng.

Có những dòng viết về người yêu nơi hậu phương, những ước mơ giản dị sau ngày hòa bình. Có những trang đầy day dứt khi chứng kiến đồng đội hi sinh. Và cũng có những đoạn lặng lẽ chấp nhận: cái chết có thể đến bất cứ lúc nào, trong mưa bom, bão đạn.

Chính sự chân thực ấy khiến nhật ký trở thành nguồn tư liệu vô giá. Nó giúp thế hệ sau hiểu rằng chiến tranh không chỉ là những con số, những trận đánh, mà là số phận con người – với tất cả những xúc cảm sâu sắc nhất.

Hành trình hơn 20 năm của một người sưu tầm

Trong hành trình đưa những trang nhật ký ấy đến với công chúng, không thể không nhắc đến cựu chiến binh, nhà văn Đặng Vương Hưng. Ông là người Việt Nam đầu tiên công khai tổ chức việc sưu tầm và xuất bản bộ sách “Những lá thư và Nhật ký thời chiến Việt Nam” từ năm 2004.

Năm 2005, ông gây tiếng vang với sự kiện “Mãi mãi tuổi 20”, góp phần làm lay động hàng triệu trái tim khi kể lại cuộc đời của những người lính trẻ đã ngã xuống. Trong hơn hai thập niên qua, ông đã đọc hàng ngàn cuốn sổ tay nhật ký chiến trường – của đồng đội là cựu chiến binh và đặc biệt là của các liệt sĩ.

Chương trình Café sáng của VTV3 Đài truyền hình Việt Nam giới thiệu bộ sách
"Những lá thư thời chiến Việt Nam và Nhà văn Đặng Vương Hưng, năm 2020.

Đến năm 2020, bộ sách “Nhật ký thời chiến Việt Nam” gồm 4 tập, dày khoảng 5.000 trang do ông biên soạn và giới thiệu chính thức ra mắt bạn đọc. Đây không chỉ là một công trình xuất bản, mà còn là một di sản tinh thần – một “kho ký ức sống” của dân tộc.

Những cuộc trở về từ tư liệu lưu trữ "Hồ sơ chứng tích chiến tranh"

Điều đặc biệt là trong hơn 30 tác phẩm của hơn 30 tác giả trong bộ sách này, có 3 tác phẩm liên quan trực tiếp đến Trung tâm Việt Nam & Lưu trữ Sam Johnson và các CDEC – “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”. Những tài liệu này đã được VNCA phối hợp với Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” trao trả cho thân nhân gia đình liệt sĩ trong năm 2023.

Trường hợp đầu tiên là những trang tài liệu liên quan đến cuốn sách nổi tiếng “Nhật ký Đặng Thùy Trâm”. Bản gốc cuốn sổ tay này hiện vẫn đang được lưu giữ tại VNCA và IPAC, thuộc Đại học Công nghệ Texas. Việc đối chiếu, bổ sung từ các tài liệu lưu trữ đã giúp hoàn thiện hơn bức chân dung tinh thần của nữ bác sĩ anh hùng.

Trường hợp thứ hai là tác phẩm “Gửi lại mai sau” – nhật ký của Nguyễn Hải Trường (liệt sĩ Nguyễn Minh Sơn), một cán bộ Công an nhân dân vũ trang đã hy sinh khi chi viện cho chiến trường miền Nam. Cuốn sách được xuất bản lần đầu năm 2012 và đã nhiều lần tái bản. Những tài liệu từ CDEC góp phần làm rõ thêm hành trình và tâm tư của người chiến sĩ trẻ.

Trường hợp thứ ba là “Trở về trong giấc mơ” – nhật ký của liệt sĩ Trần Minh Tiến, hy sinh tại mặt trận Khe Sanh năm 1969. Sau khi tiếp nhận phần nhật ký bổ sung từ VNCA, tác phẩm đã được chỉnh sửa, bổ sung và tái bản nhiều lần, mang đến cái nhìn đầy đủ hơn về cuộc đời người lính.

Những cuộc “trở về” này không chỉ là sự hoàn thiện tư liệu, mà còn là sự đoàn tụ tinh thần giữa quá khứ và hiện tại, giữa người đã khuất và thân nhân của họ.

Khi ký ức được đánh thức và “sống lại”

Việc trao trả các tài liệu từ CDEC không chỉ có ý nghĩa khoa học, mà còn mang giá trị nhân văn sâu sắc. Mỗi trang nhật ký được tìm thấy và trao lại là một mảnh ký ức được đánh thức, một câu chuyện được kể lại, một con người được gọi tên.

Đối với thân nhân các liệt sĩ, đó là cơ hội được “gặp lại” người thân qua từng dòng chữ. Đối với xã hội, đó là cách để hiểu sâu hơn về chiến tranh – không chỉ qua những trang sử, mà qua những số phận cụ thể. Đó cũng là kỳ vọng từ những dự án tương lai.

Hiện nay, với Dự án “Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh” (TTU-VWAI), với hàng trăm ngàn hồ sơ CDEC đang được tiếp tục xử lý, số hóa và nghiên cứu. Điều đó mở ra hy vọng rằng sẽ còn nhiều trang nhật ký, nhiều câu chuyện chưa từng được biết đến sẽ được công bố.

Mỗi cuốn nhật ký được xuất bản không chỉ là một tác phẩm văn học – lịch sử, mà còn là một “cây cầu” nối liền các thế hệ. Qua đó, người trẻ hôm nay có thể hiểu rõ hơn về những hy sinh của cha anh, để trân trọng hơn giá trị của hòa bình.

Di sản của ký ức và trách nhiệm của hôm nay

Bộ sách “Nhật ký thời chiến Việt Nam” không chỉ là một công trình sưu tầm, mà còn là một lời nhắc nhở: ký ức chiến tranh không được phép lãng quên. Những trang nhật ký giản dị ấy, dù được viết trong hoàn cảnh khốc liệt nhất, vẫn ánh lên vẻ đẹp của con người Việt Nam – giàu tình cảm, giàu lý tưởng và sẵn sàng hy sinh.

Khi những CDEC - “Hồ sơ chứng tích chiến tranh” được mở ra, không chỉ lịch sử được làm sáng tỏ, mà những tâm hồn đã khuất cũng được trở về, lắng nghe những lời tâm sự.

Và có lẽ, điều quan trọng nhất mà những trang nhật ký ấy để lại, không phải là nỗi đau của chiến tranh, mà là khát vọng sống, khát vọng yêu thương – những giá trị vượt qua mọi thời gian. Những ký ức buồn vui và tâm hồn người lính đã “sống lại” cùng người thân và đồng đội.

Hà Nội, 16/4/2026
Trái Tim Người Lính

Đặng Vương Hưng

Nguồn VHPT : https://vanhoavaphattrien.vn/khi-ky-uc-buon-vui-va-tam-hon-nguoi-linh-song-lai-tu-nhung-trang-so-tay-nhat-ky-thoi-chien-a32793.html