Khi người trẻ hồi sinh làng tranh dân gian Đông Hồ

6 giờ trướcBài gốc

Làng Đông Hồ (phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh) là cái nôi của dòng tranh dân gian cùng tên, đã hình thành nghề làm tranh từ hàng trăm năm trước và từng trở thành trung tâm sản xuất tranh phục vụ đời sống tinh thần người Việt. Xuất phát từ vùng nông thôn đồng bằng Bắc Bộ, tranh Đông Hồ phản ánh đời sống, văn hóa và thế giới quan của người dân qua từng đề tài, màu sắc và công đoạn chế tác thủ công.

Tranh Đông Hồ không chỉ được dùng để trang trí mà còn gửi gắm nhiều ước vọng và quan niệm sống của người Việt xưa. Vào mỗi dịp Tết, người dân thường treo những bức tranh mang ý nghĩa may mắn, sung túc và bình an như “Chọi trâu”, “Gà đàn”, hay “Đám cưới chuột”, “Lợn đàn”...

Theo Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Đăng Chế (phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh), mỗi bức tranh đều mang một ý nghĩa riêng, có sự độc đáo trong cách thể hiện khi vừa phản ánh đời sống, vừa châm biếm và lên án những thói xấu trong xã hội xưa thông qua hình ảnh dân gian gần gũi, mộc mạc.

Khi đời sống hiện đại phát triển, tranh Đông Hồ cũng có thêm nhiều sáng tạo mới để gần gũi hơn với công chúng hôm nay. Bên cạnh những bức tranh truyền thống, nhiều nghệ nhân đã sáng tạo thêm các tác phẩm mang hơi thở mới. Bức tranh “Nhảy đầm” chính là một ví dụ điển hình. Bức tranh tái hiện hình ảnh sinh hoạt hiện đại bằng lối thể hiện hóm hỉnh đặc trưng của tranh Đông Hồ.

Sự kết hợp giữa chất liệu, kỹ thuật truyền thống với nội dung gần gũi đời sống hôm nay không chỉ giúp dòng tranh trở nên mới mẻ hơn mà còn cho thấy khả năng thích nghi và sức sống bền bỉ của một di sản văn hóa Việt Nam.

Nguyên liệu làm tranh Đông Hồ đều đến từ thiên nhiên và được chế tác hoàn toàn thủ công. Nghệ nhân không dùng màu hóa học mà sử dụng những chất liệu dân dã, gần gũi với đời sống để tạo nên tranh. Giấy in là giấy dó làm từ vỏ cây dó, trước khi in được quét một lớp hồ điệp pha từ vỏ sò điệp và bột gạo nhằm tạo bề mặt óng ánh, giúp giấy bền và giữ màu lâu hơn.

Màu sắc của tranh Đông Hồ không rực rỡ gắt gỏng mà trầm mặc, ấm áp vì chúng được chiết xuất từ cây cỏ, đất đá địa phương: Màu đen từ than lá tre hoặc than cây xoan, màu xanh từ lá chàm hoặc gỉ đồng, màu vàng từ hoa hòe, màu đỏ từ sỏi son hoặc gỗ vang. Sự đặc biệt nằm ở chỗ màu sắc không bao giờ phai. Qua thời gian, màu tranh càng trở nên sâu và "thật" hơn, như chính sự chân chất của người nông dân vùng Kinh Bắc.

Khác hoàn toàn với kỹ thuật in hiện đại (đưa giấy vào máy), nghệ nhân Đông Hồ sử dụng phương pháp in ngửa. Mỗi bức tranh Đông Hồ có: 1 bản khắc nét và 2 - 5 bản khắc màu. Mỗi bản khắc tương ứng với một màu sắc trong tranh. Công đoạn này đòi hỏi nghệ nhân phải có tay nghề cao vì các chi tiết được khắc hoàn toàn bằng tay trên gỗ thị, là loại gỗ có thớ mịn và ít cong vênh.

Tranh Đông Hồ được in bằng phương pháp in ngửa bản khắc. Mỗi màu tương ứng với một lần in, thường một bức tranh cần từ 2 đến 5 lần in màu, với thứ tự: màu đậm đến màu nhạt, cuối cùng là màu đen để hoàn thiện nét. Lực ấn của bàn tay, độ dày của hồ điệp và thớ gỗ mòn theo thời gian khiến cho không bao giờ có hai bức tranh hoàn toàn giống hệt nhau.

Trước sự thay đổi của thị trường và thị hiếu, tranh Đông Hồ dần mất chỗ đứng trong đời sống hiện đại. Từ hàng chục hộ làm nghề, nay chỉ còn lại số ít gia đình tiếp tục gìn giữ di sản.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Đăng Chế là một trong những người tiên phong phục hồi tranh Đông Hồ sau thời kỳ mai một. Là một trong số ít gia đình còn duy trì nghề truyền thống, ông luôn nỗ lực giữ lửa nghề và truyền lại cho thế hệ sau. Hiện nay, cả con trai và cháu trai ông đều đang tiếp nối con đường làm tranh dân gian Đông Hồ.

Không chỉ gìn giữ kỹ thuật truyền thống, ông còn đưa tranh Đông Hồ đến gần hơn với công chúng thông qua không gian tham quan, trải nghiệm dành cho du khách. Tại đây, ông trực tiếp giới thiệu về lịch sử, quy trình làm tranh và những giá trị văn hóa của dòng tranh dân gian Việt Nam này.

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Đạo sinh năm 1990 ở Thuận Thành, Bắc Ninh là một trong những người trẻ đang tiếp tục gìn giữ và truyền dạy kỹ thuật làm tranh Đông Hồ cho thế hệ sau.

Được truyền nghề lại từ cha cũng là Nghệ nhân Ưu tú tranh dân gian Đông Hồ, nghệ nhân trẻ Nguyễn Hữu Đạo vẫn đang tiếp nối nghề, mang theo tinh thần đổi mới nhưng vẫn giữ cốt lõi truyền thống. Các gia đình còn làm nghề vẫn luôn cố gắng duy trì truyền thống vì sự tiếp nối giữa các thế hệ là yếu tố quan trọng để tranh Đông Hồ không bị lãng quên.

Anh Đạo đang tinh chỉnh bản khắc gỗ.

Từ những bàn tay mới, tranh Đông Hồ đang có cơ hội hồi sinh, không chỉ như một sản phẩm nghệ thuật, mà còn là ký ức văn hóa sống.

Không chỉ dừng lại ở việc kế thừa, “những bàn tay mới” còn chủ động làm mới cách thể hiện, kết hợp yếu tố truyền thống với tinh thần hiện đại để mở rộng sức sống cho tranh Đông Hồ. Qua đó, dòng tranh không chỉ được khôi phục như một sản phẩm nghệ thuật, mà còn tiếp tục tồn tại như một phần ký ức văn hóa, góp phần kết nối quá khứ với hiện tại trong dòng chảy đời sống.

Thùy TrangTường Vi

Nguồn Xây Dựng : https://baoxaydung.vn/khi-nguoi-tre-hoi-sinh-lang-tranh-dan-gian-dong-ho-19226052216033862.htm