Khoáng sản chiến lược: 'Mặt trận' địa chính trị mới

3 giờ trướcBài gốc

Nhu cầu với các khoáng sản thiết yếu ngày càng tăng, trong các công nghệ xanh và cả mục đích quân sự. Ảnh: Financial Times

Từ công nghệ xanh, chất bán dẫn đến quốc phòng, hàng chục nguyên tố hóa học đang bước vào giai đoạn nhu cầu tăng vọt trên toàn cầu, kéo theo những toan tính chiến lược giữa các cường quốc và các tập đoàn khai khoáng.

Cuộc cạnh tranh không chỉ diễn ra tại các mỏ tài nguyên mà còn trong phòng họp doanh nghiệp và các bàn đàm phán chính sách. Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đang thúc đẩy hình thành một khu vực hợp tác thương mại về “khoáng sản thiết yếu” nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc - quốc gia hiện nắm ưu thế trong nhiều khâu của chuỗi cung ứng kim loại quan trọng.

Nhu cầu tăng mạnh trong kỷ nguyên công nghệ và năng lượng mới

Trong gần 100 nguyên tố tồn tại tự nhiên, hàng chục nguyên tố đang có nhu cầu gia tăng nhanh chóng do vai trò thiết yếu trong sản xuất công nghiệp hiện đại. Điều này khiến nguồn cung trở nên đắt đỏ hơn, dễ thiếu hụt và nhạy cảm trước căng thẳng địa chính trị.

Đất hiếm là nhóm vật liệu nhận được nhiều sự chú ý nhất bởi chúng được sử dụng trong tua-bin gió, xe điện, thiết bị quân sự và điện tử tiên tiến. Mỹ thậm chí triển khai chương trình dự trữ chiến lược mới, trong khi Trung Quốc - quốc gia chiếm phần lớn nguồn cung và năng lực chế biến đã áp đặt hạn chế xuất khẩu trong một số thời điểm căng thẳng thương mại.

Tuy nhiên, đất hiếm chỉ chiếm khoảng một phần tư trong danh sách 60 khoáng sản được Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) xếp vào nhóm thiết yếu. Các chuyên gia nhận định ba lĩnh vực có nhu cầu lớn nhất trong tương lai sẽ là pin và lưu trữ năng lượng, quốc phòng và chất bán dẫn - những ngành cùng lúc phụ thuộc vào nhiều nguyên tố hiếm.

Jessica Fung, Giám đốc tư vấn của công ty phân tích thị trường Project Blue cho rằng, những vật liệu liên quan đồng thời tới cả ba lĩnh vực này sẽ trở thành nhóm có nhu cầu cao nhất trong thập kỷ tới.

Bảng tuần hoàn các nguyên tố được đánh dấu theo mức độ rủi ro nguồn cung giai đoạn 2025-2035: các nguyên tố tô đỏ thuộc nhóm “nghiêm trọng” (critical) như lithium, carbon (graphite) và một số đất hiếm. Nguồn: Financial Times

Áp lực bảo đảm nguồn cung đang thúc đẩy làn sóng hợp nhất và đầu tư trong ngành khai khoáng toàn cầu. Chính phủ Mỹ đã tham gia trực tiếp khi Lầu Năm Góc mua cổ phần tại một nhà sản xuất gali nhằm bảo đảm nguồn cung cho công nghệ quân sự và viễn thông.

Động thái này phản ánh thực tế rằng chuỗi cung ứng nguyên liệu, từ khai thác, tinh luyện đến sản xuất, đã trở thành vấn đề địa chiến lược. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ gay gắt, ưu thế trong vi mạch, xe điện hay năng lượng hạt nhân có thể phụ thuộc trực tiếp vào khả năng kiểm soát nguồn nguyên liệu đầu vào.

Nhóm nguyên tố nền tảng của công nghiệp hiện đại

Một số nguyên tố được xem là “xương sống” của nền công nghiệp hiện đại. Germani và gali, vốn chủ yếu được sản xuất trong các ngành mà Trung Quốc có ưu thế, là thành phần quan trọng của chất bán dẫn dùng trong điện tử và trí tuệ nhân tạo.

Các kim loại nhóm bạch kim như paladi và bạch kim có giá trị cao nhờ khả năng chịu nhiệt và chống ăn mòn, được ứng dụng rộng rãi trong năng lượng, giao thông và điện tử. Ngoài ra, nhiều nguyên tố khác đóng vai trò thiết yếu trong ngành hàng không vũ trụ - lĩnh vực đang tăng trưởng trở lại sau đại dịch Covid-19 và song hành với việc các quốc gia tăng cường năng lực phòng không.

Theo dự báo của Bộ Năng lượng Mỹ, rủi ro thiếu hụt nguồn cung giai đoạn 2025 - 2035 sẽ ở mức nghiêm trọng đối với một số nguyên tố công nghiệp quan trọng và gần mức nghiêm trọng đối với nhiều nguyên tố khác.

Chính quyền Tổng thống Donald Trump đang thúc đẩy hình thành một khu vực hợp tác thương mại về “khoáng sản thiết yếu” nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Ảnh: The Atlantic

Lợi thế chiến lược của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng

Không phải mọi khoáng sản được săn lùng đều khan hiếm về mặt địa chất. Trong nhiều trường hợp, vấn đề nằm ở chỗ hoạt động khai thác hoặc chế biến tập trung tại một số ít quốc gia, đặc biệt là Trung Quốc.

Ví dụ, quốc gia này chiếm ưu thế trong chuỗi cung ứng đất hiếm dùng cho nam châm hiệu suất cao - thành phần thiết yếu của động cơ xe điện và tua-bin gió. Trung Quốc cũng dẫn đầu thị trường graphite, vật liệu quan trọng trong pin xe điện và năng lượng hạt nhân, đồng thời nắm phần lớn năng lực chế biến lithium dù tài nguyên phân bố rộng trên thế giới.

Phosphate - nguyên liệu chứa phospho và oxy dùng trong pin - cũng là lĩnh vực Trung Quốc có ảnh hưởng lớn. Theo đánh giá của Bộ Năng lượng Mỹ, rủi ro nguồn cung đối với lithium và graphite trong thập kỷ tới thuộc nhóm nghiêm trọng.

Những nguyên tố của tương lai: Từ trung tâm dữ liệu đến năng lượng hạt nhân

Ngoài các vật liệu đã được chú ý, một số kim loại phổ biến hiện nay có thể trở nên đặc biệt quan trọng trong tương lai. Đồng là ví dụ tiêu biểu nhờ khả năng dẫn điện và dẫn nhiệt cao, khiến nhu cầu tăng mạnh cùng sự bùng nổ của trung tâm dữ liệu và điện khí hóa nền kinh tế.

Ông Henry Sanderson, chuyên gia tại Royal United Services Institute nhận định, các tập đoàn khai khoáng lớn đều đang tìm cách tăng sản lượng đồng để đáp ứng nhu cầu dự kiến.

Natri - hiện nguồn cung dồi dào - có thể trở nên khan hiếm nếu pin natri-ion thế hệ mới thành công thương mại. Silicon tiếp tục là vật liệu then chốt cho năng lượng mặt trời và điện tử tiêu dùng, trong khi sự phục hưng của năng lượng hạt nhân và triển vọng nhiệt hạch có thể thúc đẩy nhu cầu các nguyên tố như zirconium, hafnium, uranium và các kim loại đất hiếm nặng.

Helium, vốn quen thuộc với bóng bay, lại cực kỳ quan trọng trong làm lạnh siêu sâu cho nam châm siêu dẫn, bao gồm máy chụp cộng hưởng từ (MRI). Trong khi đó, nguồn cung khí hiếm phục vụ chiếu sáng và bán dẫn đã bị gián đoạn do xung đột Nga-Ukraine - minh chứng rõ ràng cho sự mong manh của chuỗi cung ứng toàn cầu.

Từ giấc mơ khoa học đến “ác mộng” chính sách

Nhà hóa học Nga thế kỷ XIX Dmitri Mendeleev, người xây dựng nguyên mẫu bảng tuần hoàn hiện đại, từng nói rằng ý tưởng này đến với ông trong một giấc mơ. Nhưng trong thế kỷ XXI, chính những hàng và cột nguyên tố ấy lại trở thành thách thức lớn đối với các nhà hoạch định chính sách.

Bảo đảm nguồn cung ổn định cho các vật liệu chiến lược không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là yếu tố an ninh quốc gia. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ, chuyển đổi năng lượng và xung đột địa chính trị gia tăng, bảng tuần hoàn - biểu tượng của khoa học thuần túy - đang trở thành bản đồ của quyền lực toàn cầu.

Hồng Nhung

Nguồn Đại Biểu Nhân Dân : https://daibieunhandan.vn/khoang-san-chien-luoc-mat-tran-dia-chinh-tri-moi-10407980.html