Không gian ngầm và TOD: Công cụ đắc lực để tái cấu trúc đô thị Hà Nội

4 giờ trướcBài gốc

Tuyến đường sắt đô thị số 3, đoạn Nhổn - Cầu Giấy. Ảnh: Phạm Hùng

Bước vào một giai đoạn phát triển mới

Nhìn từ quá trình chuẩn bị cho các tuyến ĐSĐT, có thể thấy Hà Nội đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, khi không gian đô thị không còn chỉ được tính trên mặt đất. Cùng với các tuyến ĐSĐT, câu chuyện không gian ngầm, tổ chức dân cư quanh nhà ga, kết nối giao thông công cộng và tái cấu trúc các khu chức năng đang dần hiện ra như một bài toán lớn của Thủ đô trong nhiều thập niên tới.

Điều đáng chú ý là, nếu tiếp cận ĐSĐT như một công trình giao thông đơn lẻ, hiệu quả mang lại sẽ rất hạn chế. Giá trị lớn hơn của ĐSĐT nằm ở chỗ nó có thể trở thành “xương sống” để tổ chức lại không gian đô thị, định hình các cực phát triển mới, kéo giãn dân cư khỏi khu vực lõi và tạo ra những khu vực sống thuận tiện hơn cho người dân.

Ông Vũ Hồng Trường, nguyên Chủ tịch HĐTV, Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Đường sắt Hà Nội cho rằng, cốt lõi của mô hình TOD là đặt khả năng tiếp cận của người dân vào vị trí ưu tiên hàng đầu. Người dân phải có thể đi bộ thuận tiện đến ga, đến bến, đồng thời dễ dàng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu trong đời sống hằng ngày.

Cùng với đó, hệ thống giao thông phải được tổ chức theo hướng kết nối hiệu quả, khuyến khích các loại hình phi cơ giới như đi bộ, xe đạp, và tích hợp chặt chẽ giữa ĐSĐT với các phương thức vận tải công cộng khác. “Chỉ khi hình thành được một hệ sinh thái giao thông hoàn chỉnh, giao thông công cộng mới đủ sức cạnh tranh với phương tiện cá nhân”, ông Vũ Hồng Trường nói.

Ở góc độ quy hoạch, TS.KTS Trương Văn Quảng, Phó Tổng thư ký Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam nhấn mạnh rằng, bản thân hệ thống ĐSĐT không tự động trở thành động lực hay cực phát triển đô thị, nếu thiếu cơ chế chính sách phù hợp. Muốn phát huy hiệu quả, Hà Nội phải chuyển từ tư duy quy hoạch giao thông đơn thuần sang phát triển đô thị theo mô hình TOD, lấy nhà ga làm hạt nhân để tổ chức không gian xung quanh.

Cũng theo TS.KTS Trương Văn Quảng, khi hình thành các ga ĐSĐT, giá trị đất đai khu vực lân cận tăng lên đáng kể. Vì vậy, nếu không có cơ chế khai thác hợp lý phần giá trị gia tăng này, đô thị sẽ bỏ lỡ một nguồn lực quan trọng để tái đầu tư cho hạ tầng và dịch vụ công.

Đặt trong bối cảnh Hà Nội, đây là một gợi mở rất đáng suy ngẫm. Bởi nhiều năm qua, áp lực giao thông của Thủ đô không chỉ đến từ số lượng phương tiện tăng nhanh, mà còn từ cách phát triển đô thị dàn trải, thiếu gắn kết với giao thông công cộng khối lượng lớn. Khi nhà ở, việc làm, dịch vụ công cộng và các điểm đến hằng ngày bị tách xa nhau, nhu cầu di chuyển bắt buộc tăng lên, còn đường phố ngày càng chật chội.

TOD vì thế không chỉ là giải pháp giao thông. Xa hơn, đó là cách tổ chức lại không gian sống đô thị. Khi các khu dân cư, thương mại, dịch vụ, bãi đỗ xe và hạ tầng công cộng được bố trí theo các vòng ảnh hưởng quanh ga ĐSĐT, người dân có thể rút ngắn quãng đường di chuyển, giảm lệ thuộc vào xe cá nhân và thay đổi dần thói quen đi lại. Nói cách khác, ĐSĐT chỉ phát huy hết vai trò khi đi cùng một cấu trúc đô thị mới.

Bài toán quản trị đô thị đa tầng

Nếu TOD là trục tái cấu trúc không gian trên mặt đất và quanh các nhà ga, thì không gian ngầm lại mở ra một tầng phát triển khác của Hà Nội. Đây không còn là phần phụ trợ cho giao thông, mà đang được nhìn nhận như một cấu phần quan trọng trong cấu trúc đô thị đa tầng, đa lớp, gắn với hạ tầng kỹ thuật, logistics, thương mại, dịch vụ và các trung tâm trung chuyển đa chức năng.

Ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội cho biết, trong định hướng dài hạn 100 năm, Hà Nội sẽ phát triển không gian ngầm theo hướng đồng bộ, phân tầng theo độ sâu cụ thể. Theo đó, lớp không gian từ 0 – 10m được ưu tiên cho bãi đỗ xe công cộng, lối đi bộ ngầm, không gian thương mại - dịch vụ và hạ tầng kỹ thuật thiết yếu. Các tầng sâu hơn sẽ dành cho những hạng mục chiến lược như xử lý nước thải, kho chứa chuyên dụng, bể chứa ngầm điều tiết nước, góp phần giảm úng ngập đô thị. Đáng chú ý, mô hình TOD được xác định là hướng tích hợp chủ đạo trong tổ chức không gian ngầm, nhằm kết nối giao thông, thương mại và dịch vụ thành những đầu mối vận hành hiệu quả hơn.

Song cùng với cơ hội, thách thức quản trị cũng hiện ra rất rõ. Phát triển không gian ngầm quy mô lớn, nhất là tại khu vực lõi đô thị, không thể chỉ giải quyết bằng tư duy đơn ngành. Bởi khi đô thị bắt đầu vận hành theo nhiều lớp, từ dưới mặt đất lên mặt đất và trên cao, mọi sự thiếu đồng bộ đều có thể tạo ra xung đột không gian, đứt mạch kết nối và kéo theo rủi ro cho cả giao thông lẫn chất lượng sống.

Ở khía cạnh này, TS.KTS Trương Văn Quảng cảnh báo rằng Hà Nội không thể tiếp tục quản lý đô thị theo không gian đơn tầng như trước. Cần xây dựng cơ chế kiểm soát và quản lý rõ ràng đối với từng lớp không gian: dưới mặt đất, trên mặt đất và trên cao; đồng thời kiểm soát chặt việc sử dụng đất, khai thác không gian ngầm, an toàn kỹ thuật và các yếu tố địa chất.

TS.KTS Trương Văn Quảng đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu tích hợp hạ tầng liên ngành, không chỉ ĐSĐT mà còn điện, nước, không gian công cộng, thương mại dịch vụ. “Nếu không kiểm soát tốt sự kết nối này, đô thị có nguy cơ bị “đứt gãy” không gian, người dân có thể hoạt động ở một lớp không gian nhưng lại không có sự liên thông thuận tiện với các lớp còn lại”, ông Trương Văn Quảng nói.

Nhìn rộng ra, đây chính là thách thức quản trị của một đô thị đang hướng tới cấu trúc hiện đại hơn. Không gian ngầm nếu được tổ chức tốt sẽ giúp Hà Nội tăng thêm quỹ hạ tầng, giảm áp lực trên mặt đất, bổ sung giao thông tĩnh, nâng hiệu quả tiêu thoát nước và tạo thêm các không gian dịch vụ công cộng. Nhưng nếu quy hoạch thiếu tích hợp, quản lý thiếu dữ liệu số và thiếu cơ chế phối hợp liên ngành, lợi ích ấy sẽ khó trở thành hiện thực.

Điều Hà Nội cần lúc này không chỉ là một vài công trình ngầm riêng lẻ, mà là một tư duy phát triển đô thị mới, lấy ĐSĐT làm xương sống, lấy TOD làm phương thức tổ chức không gian, lấy không gian ngầm làm một lớp chức năng chiến lược, và lấy quản trị đô thị đa tầng làm điều kiện bảo đảm. Khi đó, bài toán giao thông mới có thể được giải theo cách căn cơ hơn, đồng thời mở ra cơ hội nâng cấp chất lượng sống, chất lượng quy hoạch và năng lực điều hành của Thủ đô trong tầm nhìn dài hạn.

Ngọc Hải

Nguồn Hà Nội Mới : https://hanoimoi.vn/khong-gian-ngam-va-tod-cong-cu-dac-luc-de-tai-cau-truc-do-thi-ha-noi-745167.html