Không thể chuẩn bị cho mùa mưa bão theo cách cũ

4 giờ trướcBài gốc

Trước thềm hội thảo khoa học về đô thị miền núi thích ứng với biến đổi khí hậu cực đoan được tổ chức tại Cao Bằng, một câu hỏi đặt ra từ thực tiễn: cách chuẩn bị cho mùa mưa bão hiện nay đã theo kịp những thay đổi rất nhanh của điều kiện tự nhiên hay chưa. Các cơ quan khí tượng quốc tế, trong đó có NOAA, đã cảnh báo khả năng xuất hiện một chu kỳ El Ninõ mạnh với xác suất tăng lên và thời điểm đến sớm hơn dự báo trước đây. Đặc trưng của các năm như vậy là mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn, lượng nước dồn xuống nhanh, vượt ra ngoài các quy luật quen thuộc.

Với Cao Bằng, những diễn biến này đã thể hiện rõ trong thực tế. Chỉ riêng năm 2025, trên địa bàn tỉnh đã xảy ra 22 đợt thiên tai, với tổng thiệt hại ước tính hơn 4.200 tỷ đồng, ảnh hưởng trực tiếp đến hạ tầng, sản xuất và đời sống dân sinh trên diện rộng. Trong các đợt mưa lớn, lượng nước từ thượng nguồn đổ về ước tính khoảng 520 triệu mét khối. Với đặc điểm địa hình dốc, hệ thống sông suối ngắn, lượng nước này tập trung trong thời gian ngắn đã tạo áp lực rất lớn lên toàn bộ hệ thống thoát lũ.

Đồng chí Lê Hải Hòa, Chủ tịch UBND tỉnh kiểm tra công tác xả lũ nhà máy Thủy điện Bình Long.

Mực nước sông Bằng tại trạm Bằng Giang lên tới 185,79 m, vượt báo động III 3,29 m, cao hơn đỉnh lũ lịch sử năm 1986 gần 1 m. Nước lên nhanh, duy trì ở mức cao nhiều ngày, sau đó tiếp tục có thêm đợt nước mới dồn về khi chưa kịp rút. Ở khu vực đô thị, nhiều phường trung tâm bị ngập sâu trên diện rộng, không chỉ ngập nhanh mà còn rút chậm, kéo dài nhiều ngày.

Trong điều kiện đó, lượng nước từ thượng nguồn dồn về cùng lúc với việc các hồ thủy điện phải vận hành xả nước để bảo đảm an toàn công trình, làm cho tổng lượng nước xuống hạ du tăng lên trong cùng một thời điểm. Trong khi đó, hệ thống thủy điện trên địa bàn tỉnh chủ yếu không có hồ chứa lớn để cắt lũ, nhiều công trình là thủy điện dẫn dòng. Điều này khiến khả năng điều tiết để giảm đỉnh lũ là rất hạn chế.

Bài học từ thực tế: khoảng cách giữa phương án và khả năng thực hiện

Hai cơn bão số 10 và số 11 năm trước đã để lại những bài học rõ ràng. Nước dâng nhanh trong thời gian ngắn, nhiều nơi không kịp ứng phó. Giao thông bị chia cắt, khu dân cư bị cô lập. Việc tiếp cận hỗ trợ gặp nhiều khó khăn. Đến nay, một số nội dung khắc phục vẫn chưa hoàn tất. Có điểm sạt lở chưa xử lý dứt điểm, có đoạn dòng chảy còn bị bồi lấp, có nơi hệ thống thoát nước chưa được khơi thông hoàn toàn. Sau khi tổng kết, những hạn chế đã được chỉ ra cụ thể: thông tin cảnh báo có thời điểm chưa đến kịp cơ sở; có nơi nhận được thông tin nhưng chưa tổ chức xử lý ngay; một số phương án khi triển khai còn thiếu chi tiết. Những vấn đề này cho thấy khoảng cách giữa phương án và khả năng thực hiện trong tình huống thực tế.

Mực nước sông Bằng mùa mưa lũ thường dâng nhanh, trong thời gian ngắn.

Một thực tế khác: khả năng tiêu thoát đã thay đổi

Ngập lụt trong đô thị không chỉ do lượng nước lớn, mà còn do khả năng tiêu thoát đã thay đổi. Một số đoạn sông bị bồi lắng, mặt cắt thu hẹp. Công trình ven sông làm dòng chảy chậm lại. Tại khu vực hợp lưu, bùn đất và rác tích tụ làm nước bị dềnh lên.

Trong khu dân cư, nhiều đoạn cống, rãnh chưa được khơi thông thường xuyên, khiến nước không thoát kịp ra sông khi mưa lớn. Những yếu tố này tích tụ theo thời gian. Khi gặp mưa lớn, toàn bộ hạn chế bộc lộ cùng lúc.

Rà soát: từ kiểm tra hồ sơ sang kiểm tra khả năng vận hành

Trong bối cảnh đó, việc tỉnh Cao Bằng triển khai rà soát toàn diện phương án vận hành hồ chứa và phương án ứng phó không chỉ là một công việc kỹ thuật định kỳ. Yêu cầu đặt ra là kiểm tra lại toàn bộ hệ thống trong điều kiện thực tế.

Từ dự báo, truyền tin, vận hành công trình đến tổ chức ứng phó tại cơ sở đều phải được đặt trong cùng một kịch bản cụ thể để kiểm tra khả năng thực hiện. Những nội dung còn thiếu phải được chỉ ra rõ. Những nội dung chưa sát thực tế phải được điều chỉnh. Không chỉ xem có phương án, mà phải làm rõ phương án đó có thực hiện được hay không.

Những việc phải làm ngay, không chờ đến mùa mưa

Song song với rà soát, nhiều nội dung có thể triển khai ngay đã được xác định rõ. Hệ thống cống, rãnh, suối nhỏ trong khu dân cư cần được khơi thông. Những điểm bồi lấp phải được nạo vét. Những chỗ cản trở dòng chảy phải được xử lý. Với hệ thống thủy điện, việc vận hành cần chủ động hơn: hạ mực nước trước khi mưa lớn, phối hợp xả để không dồn nước về cùng thời điểm, đồng thời bảo đảm dòng chảy hạ lưu thông suốt. Đây là những nội dung đã được nhận diện từ thực tế, nếu không xử lý từ sớm sẽ tiếp tục lặp lại.

Toàn cảnh Phiên họp trù bị chuẩn bị Hội thảo khoa học “Đô thị miền núi thích ứng với biến đổi khí hậu cực đoan” tại tỉnh Cao Bằng (Ảnh: Bộ Xây dựng).

Từ ứng phó trước mắt đến thay đổi cách tiếp cận

Với đặc thù địa hình miền núi, hệ thống sông suối dày đặc, dòng chảy tập trung nhanh trong không gian hẹp, việc loại bỏ hoàn toàn rủi ro là không khả thi. Cách tiếp cận phù hợp không phải là xử lý từng điểm riêng lẻ, mà là quản lý rủi ro theo toàn bộ hệ thống. Trong đó, tư duy “sống cùng nước” cần được cụ thể hóa thành cách tổ chức lại không gian phát triển và hệ thống vận hành. Quy hoạch cần thực hiện theo lưu vực sông, thay vì chỉ theo địa giới hành chính. Hành lang thoát lũ cần được bảo vệ. Không gian đô thị cần hạn chế mở rộng vào khu vực có nguy cơ cao. Cùng với đó, dữ liệu và công nghệ cần được sử dụng hiệu quả hơn để phục vụ dự báo, cảnh báo và điều hành.

Hội thảo khoa học: từ trao đổi đến hành động

Hội thảo “Đô thị miền núi thích ứng với biến đổi khí hậu cực đoan” được tổ chức tại Cao Bằng trong bối cảnh này mang ý nghĩa thiết thực. Đây không chỉ là diễn đàn trao đổi, mà là cơ hội để hệ thống hóa lại cách tiếp cận, kết nối giữa thực tiễn địa phương với tri thức khoa học và kinh nghiệm quốc tế, từ đó hình thành các giải pháp cụ thể có thể triển khai.

Thực tiễn những năm gần đây cho thấy điều kiện tự nhiên đã thay đổi nhanh hơn so với cách chúng ta chuẩn bị. Việc rà soát phương án vận hành hồ chứa và phương án ứng phó không chỉ nhằm xử lý một mùa mưa bão, mà là bước điều chỉnh cần thiết đối với toàn bộ cách tổ chức hệ thống. Khi điều kiện đã thay đổi, cách làm không thể giữ nguyên. Và khi rủi ro đã hiện hữu, việc chậm điều chỉnh sẽ phải trả giá bằng chính những gì đã xảy ra trong thực tế.

Lê Hải Hòa, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh

Nguồn Cao Bằng : https://baocaobang.vn/khong-the-chuan-bi-cho-mua-mua-bao-theo-cach-cu-3187214.html