Kiến trúc chữa lành

2 giờ trướcBài gốc

Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Lê Trí Thanh cùng các đại biểu gắn biển công trình "Vườn xanh - nhà đẹp - ngõ đẹp" tại thôn Linh Cang. Ảnh: T.C

Câu trả lời không còn nằm ở trực giác hay cảm nhận cá nhân, mà đang dần được xác lập trên nền tảng khoa học.

Để con người khỏe hơn

Các nghiên cứu trong Environmental Psychology và Neuroscience đã chỉ ra một sự thật mang tính nền tảng: con người không tồn tại tách rời khỏi môi trường vật lý, mà liên tục bị môi trường đó tác động ở cấp độ sinh học. Ánh sáng, âm thanh, không khí, hình khối, màu sắc, mật độ… tất cả đều dự phần vào quá trình điều tiết hệ thần kinh, ảnh hưởng đến hormone, cảm xúc và hành vi.

Không gian, theo nghĩa đó, không còn là “bối cảnh” của đời sống, mà là một tác nhân chủ động định hình chất lượng sống. Chính tại điểm giao này, khái niệm “kiến trúc chữa lành” xuất hiện như một tất yếu. Đó là một cách tiếp cận mang tính hệ thống, trong đó mục tiêu của kiến trúc được mở rộng: từ việc đáp ứng nhu cầu sử dụng sang việc tái tạo trạng thái cân bằng sinh học và tâm lý cho con người. Nói một cách chính xác hơn, kiến trúc chữa lành là sự chuyển dịch từ “thiết kế không gian” sang “thiết kế trải nghiệm sống”.

Một trong những nguyên lý cốt lõi của kiến trúc chữa lành là tái kết nối với tự nhiên. Điều này không chỉ dừng lại ở việc đưa cây xanh vào không gian, mà là thiết kế lại toàn bộ mối quan hệ giữa con người và môi trường. Ánh sáng tự nhiên phải được tối ưu, không khí phải lưu thông, vật liệu phải gần gũi, và không gian phải cho phép con người cảm nhận được sự thay đổi của thời gian.

Khi con người có thể nhìn thấy ánh nắng di chuyển trong ngày, nghe tiếng gió, cảm nhận sự thay đổi của thời tiết, hệ thần kinh sẽ dần trở về trạng thái ổn định. Đây không phải là một cảm giác mơ hồ, mà là một phản ứng sinh học có thể đo lường được. Ánh sáng, trong bối cảnh này, trở thành một yếu tố mang tính quyết định. Nếu trong kiến trúc truyền thống, ánh sáng chủ yếu phục vụ mục đích chiếu sáng, thì trong kiến trúc chữa lành, ánh sáng là một công cụ điều tiết nhịp sinh học.

Khi không gian sống được thiết kế để đồng bộ với nhịp sinh học tự nhiên, con người không cần “cố gắng” để khỏe mạnh, mà sức khỏe trở thành một trạng thái tự nhiên.

Âm thanh cũng là một yếu tố thường bị đánh giá thấp nhưng lại có ảnh hưởng sâu sắc. Tiếng ồn đô thị, dù quen thuộc, lại là một dạng stress liên tục mà con người phải chịu đựng. Nó không chỉ gây khó chịu, mà còn làm tăng nhịp tim, huyết áp và mức độ căng thẳng. Kiến trúc chữa lành tìm cách loại bỏ tiếng ồn, đồng thời tạo ra những “trường âm thanh tích cực”, nơi con người có thể trải nghiệm sự yên tĩnh hoặc những âm thanh tự nhiên nhẹ nhàng. Sự yên tĩnh, trong trường hợp này, không phải là sự vắng mặt của âm thanh, mà là sự hiện diện của một môi trường âm thanh lành mạnh.

Một ngôi nhà ở Đà Nẵng gợi hướng tiếp cận kiến trúc đề cao khả năng chữa lành và cân bằng đời sống. Ảnh: Tư liệu

Hướng đi cho đô thị tương lai

Bên cạnh các yếu tố vật lý, hình khối và tỷ lệ không gian đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra cảm giác an toàn. Những không gian quá cao, quá rộng có thể tạo cảm giác bị “nuốt chửng”, trong khi những không gian quá kín lại gây cảm giác bị giam hãm.

Kiến trúc chữa lành tìm kiếm một trạng thái cân bằng tinh tế, nơi không gian đủ mở để tạo cảm giác tự do, nhưng cũng đủ “ôm” để tạo cảm giác được bảo vệ. Đây là một dạng “an toàn vô thức”, nơi con người cảm thấy dễ chịu mà không cần phải lý giải.

Tuy nhiên, điểm khác biệt sâu sắc nhất của kiến trúc chữa lành nằm ở cách nó định nghĩa lại mục tiêu của thiết kế. Nếu kiến trúc truyền thống tập trung vào câu hỏi “không gian này dùng để làm gì”, thì kiến trúc chữa lành đặt ra một câu hỏi quan trọng hơn: “Con người sẽ trở thành ai khi sống trong không gian này?”.

Một bệnh viện có thể chữa bệnh, nhưng nếu không gian của nó gây lo âu, quá trình hồi phục sẽ bị ảnh hưởng. Một trường học có thể cung cấp kiến thức, nhưng nếu không gian gây áp lực, khả năng học tập sẽ bị hạn chế. Một văn phòng có thể tối ưu công năng, nhưng nếu không gian làm kiệt sức nhân viên, năng suất dài hạn sẽ suy giảm. Khi đó, kiến trúc không còn là “hạ tầng”, mà trở thành một phần của hệ thống phát triển con người.

Từ cấp độ công trình, kiến trúc chữa lành mở rộng tự nhiên lên cấp độ đô thị. Khi mật độ quá cao, không gian xanh thiếu hụt, giao thông căng thẳng và môi trường ô nhiễm, toàn bộ đô thị trở thành một “môi trường gây stress”.

Trong bối cảnh đó, khái niệm “thành phố đáng sống” cần được nâng cấp thành “thành phố chữa lành”, nơi sức khỏe thể chất và tinh thần của người dân trở thành tiêu chí trung tâm của quy hoạch.

Đối với Việt Nam, đặc biệt là các đô thị đang phát triển nhanh như Đà Nẵng, đây là một cơ hội mang tính chiến lược. Thay vì đi theo con đường phát triển đô thị nặng về mật độ và tốc độ, Việt Nam có thể lựa chọn một hướng đi khác: tích hợp các nguyên lý chữa lành ngay từ giai đoạn quy hoạch. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng sống, mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh dài hạn trong bối cảnh các đô thị trên thế giới ngày càng cạnh tranh về “chất lượng sống” thay vì chỉ “quy mô kinh tế”.

Để làm được điều đó, một bước chuyển quan trọng là biến kiến trúc chữa lành từ một khái niệm định tính thành một hệ thống định lượng. Các yếu tố như ánh sáng, chất lượng không khí, tiếng ồn, không gian xanh, mật độ, mức độ tiếp cận thiên nhiên… hoàn toàn có thể được đo lường. Khi các chỉ số này được tích hợp vào hệ thống dữ liệu đô thị kiến trúc chữa lành có thể được quản lý, tối ưu và kiểm soát như bất kỳ hệ thống kỹ thuật nào khác.

Khi đó, “chữa lành” không còn là một ý tưởng mang tính cảm hứng, mà trở thành một tiêu chuẩn thiết kế và vận hành đô thị. Dĩ nhiên, con đường này không đơn giản. Nó đòi hỏi sự thay đổi từ nhận thức, thể chế đến công cụ. Cần có tiêu chuẩn, quy chuẩn, cơ chế khuyến khích và đặc biệt là dữ liệu. Nhưng chính trong quá trình đó, một hệ sinh thái mới có thể được hình thành, nơi kiến trúc, quy hoạch, công nghệ và y tế cộng đồng hội tụ.

LÊ TÙNG LÂM

Nguồn Đà Nẵng : https://baodanang.vn/kien-truc-chua-lanh-3335983.html