Kinh tế cuối tuần - Dư địa tăng trưởng mới cho TP.HCM: Quy hoạch không gian, đánh thức những 'tài sản ngủ quên' (Bài 5)

3 giờ trướcBài gốc

* Theo ông, cần nhìn nhận kinh tế cuối tuần như thế nào trong bức tranh phát triển của TP.HCM hiện nay?

- Lâu nay chúng ta vẫn nhìn kinh tế cuối tuần theo kiểu “có thêm thì tốt”, chứ chưa đặt nó đúng vị trí là một động lực tăng trưởng. Trong khi đó, với một đô thị quy mô lớn như TP.HCM, đây phải là một “chu kỳ kinh tế thứ hai” - song song với chu kỳ trong tuần. Năm ngày trong tuần là sản xuất, hành chính, công vụ; ban đêm và cuối tuần từ thứ sáu đến chủ nhật sẽ là tiêu dùng, dịch vụ, văn hóa, giải trí. Nếu tổ chức tốt, hai chu kỳ này sẽ bổ sung cho nhau, kéo dài thời gian vận hành của đô thị, tăng hiệu quả sử dụng hạ tầng và tạo thêm nguồn thu mà không cần mở rộng quá nhiều về đất đai.

Đặc biệt trong bối cảnh TP.HCM mở rộng không gian liên kết vùng, dân số tăng nhanh, nhu cầu trải nghiệm của người dân thay đổi, thì kinh tế cuối tuần không chỉ phục vụ du lịch mà còn phục vụ chính hơn 14 triệu cư dân đô thị. Người dân không chỉ cần chỗ làm việc, mà còn cần không gian để sống, để tiêu dùng, để giao lưu. Nếu không tổ chức được các hoạt động này, đô thị sẽ mất sức hút, nhất là với lực lượng lao động chất lượng cao.

Một điểm quan trọng nữa là kinh tế cuối tuần giúp phân bổ lại dòng tiền trong xã hội. Thay vì chỉ tập trung vào một vài khu vực trung tâm, nếu quy hoạch tốt, các hoạt động này có thể lan tỏa ra nhiều khu vực, tạo sinh kế cho người dân địa phương, từ đó góp phần cân bằng phát triển đô thị.

KTS-TSKH. Ngô Viết Nam Sơn

* Theo ông, khi không gian đô thị ngày càng mở rộng, TP.HCM nên tổ chức kinh tế cuối tuần theo cấu trúc nào để tránh lệ thuộc vào khu trung tâm, thưa ông?

- Điểm mấu chốt nằm ở hai chữ đa cực. Trước đây, TP.HCM đã phát triển theo hướng đa trung tâm, nhưng hiện nay không chỉ dừng ở đó mà còn tiến tới đa cực, đa tầng. Không gian đô thị mở rộng gấp nhiều lần, dân số tăng mạnh, thì không thể tiếp tục duy trì mô hình “mọi thứ đổ về trung tâm”.

Trong cấu trúc mới, mỗi khu vực từ trung tâm hiện hữu đến các cực mới như Thủ Đức, Nam Sài Gòn hay các đô thị liên kết phía Thủ Dầu Một, Vũng Tàu, Tam Thắng… đều phải có khả năng tự tổ chức các hoạt động kinh tế cuối tuần. Điều này gắn với một nguyên tắc rất quan trọng: Nguyên tắc “ đô thị 15 phút”. Tức là trong bán kính khoảng 10 km - tương đương 15 phút di chuyển, người dân có thể tiếp cận đầy đủ các nhu cầu cơ bản: Mua sắm, văn hóa - giải trí, chăm sóc sức khỏe…

Nếu áp dụng đúng nguyên tắc này, kinh tế cuối tuần không còn là chuyện phải đi xa vào trung tâm, mà có thể diễn ra ngay gần nơi cư trú. Điều đó vừa giảm áp lực giao thông, vừa tạo ra nhiều điểm đến đa dạng. Người dân ở Thanh Đa không cần phải chạy vào Nguyễn Huệ mỗi cuối tuần; người ở Thủ Đức hay Bình Dương cũng có thể có không gian riêng của họ. Trong bối cảnh đó, những khu trung tâm như Phố đi bộ Nguyễn Huệ, đặc biệt là tam giác Lê Lợi - Nguyễn Huệ - Hàm Nghi hay Phố Bùi Viện không còn là nơi “ôm” toàn bộ hoạt động, mà phải chuyển sang vai trò dẫn dắt về chất lượng - tức là không gian cao cấp, có chọn lọc, mang tính biểu tượng hay “bộ mặt” của siêu đô thị.

* Với hiện trạng đô thị hiện nay, đâu là những không gian có thể được “kích hoạt lại” để phục vụ kinh tế cuối tuần mà không đòi hỏi đầu tư mới quá lớn?

- TP.HCM không phải là thiếu không gian, mà là chưa được tổ chức lại. Cốt lõi là cần chuyển hẳn từ tư duy đơn chức năng sang đa chức năng. Trước đây, nhiều khu vực được quy hoạch theo kiểu “ban ngày làm việc, cuối tuần và ban đêm đóng cửa”. Hệ quả là sau giờ hành chính, đô thị rơi vào trạng thái “chết lâm sàng” ở nhiều khu vực.

Cách tiếp cận mới là một không gian phải phục vụ nhiều mục đích trong các khung thời gian khác nhau. Ví dụ, một khu hành chính ban ngày phục vụ công vụ, nhưng buổi tối, đặc biệt là khoảng cuối tuần từ chiều thứ sáu đến hết ngày chủ nhật có thể chuyển thành không gian công cộng với sân khấu, biểu diễn, dịch vụ ăn uống, triển lãm trưng bày… Khi đó, cùng một mặt bằng nhưng tạo ra hai dòng giá trị khác nhau, thay vì “đóng cửa” sau giờ làm.

Cách tiếp cận này hoàn toàn có thể áp cho các khu chợ truyền thống tại các phường, xã của TP.HCM. Mỗi địa phương đều có chợ, nhưng hiện nay chủ yếu hoạt động ban ngày. Nếu tổ chức lại, hoàn toàn có thể kéo dài thời gian hoạt động, thậm chí hình thành các chợ đêm quy mô vừa, gắn với phố đi bộ xung quanh. Quan trọng là không làm tràn lan, mà chọn điểm có lợi thế, có bản sắc để phát triển thành điểm đến cuối tuần.

Đặc biệt, với lợi thế “thành phố bên sông”, các không gian ven Sông Sài Gòn, ven kênh rạch là tài nguyên rất lớn. Nhiều đoạn hoàn toàn có thể chuyển thành tuyến đi bộ ban đêm, kết hợp ẩm thực, biểu diễn nghệ thuật, hoạt động cộng đồng. Đây là dạng không gian có sẵn, chỉ cần tổ chức lại, bổ sung tiện ích là có thể kích hoạt ngay.

Metro kết nối Khu Du lịch Văn Thánh

* Trong định hướng quy hoạch đô thị, cần tiếp cận khu vực Sông Sài Gòn như thế nào để vừa phát huy giá trị cảnh quan, vừa hình thành trục không gian chủ lực cho phát triển kinh tế cuối tuần, thưa ông?

- Sông Sài Gòn - nếu nhìn từ góc độ quy hoạch, khu vực này không thể tiếp cận theo kiểu khai thác đơn lẻ từng đoạn bờ như hiện nay, mà phải được định vị lại như một “trục không gian kinh tế - văn hóa - cảnh quan” xuyên suốt của đô thị. Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc có thêm bao nhiêu quán cà phê hay bến du thuyền, mà là tổ chức lại toàn bộ không gian ven sông theo logic đa chức năng, liên thông và có khả năng vận hành mạnh vào cuối tuần.

Một điểm yếu rất rõ là quy hoạch ven sông lâu nay vẫn thiên về “mặt tiền bất động sản” hơn là “không gian công cộng”. Điều này khiến nhiều đoạn sông bị chia cắt bởi dự án, thiếu lối tiếp cận cho người dân và càng không thể hình thành các hoạt động kinh tế cuối tuần quy mô lớn. Nếu xác định kinh tế cuối tuần là một động lực tăng trưởng, thì bờ sông phải được trả lại đúng vai trò là không gian mở, nơi có thể tổ chức công viên sinh thái, chợ cuối tuần, lễ hội ẩm thực, trình diễn nghệ thuật, thể thao cộng đồng… Muốn vậy, quy hoạch phải đi trước một bước: Dành quỹ đất đủ lớn cho quảng trường ven sông, công viên tuyến tính, bến tàu công cộng, thay vì để bị “xé nhỏ” bởi các dự án riêng lẻ.

Trước hết, cần phân vùng rõ các đoạn sông theo chức năng chủ đạo: Khu trung tâm (quận 1 trước đây và Thủ Thiêm) ưu tiên các hoạt động công cộng, sự kiện, đi bộ, nghệ thuật đường phố; các đoạn xa hơn như quận 7 (trước đây) và Thủ Đức có thể phát triển các cụm dịch vụ giải trí, thể thao nước, bến du thuyền, kết hợp thương mại. Nhưng dù phân vùng thế nào, nguyên tắc xuyên suốt là phải đảm bảo tính liên tục của không gian đi bộ ven sông. Ngoài ra, cần nhìn sông không chỉ là không gian hai chiều (hai bờ), mà là một hệ sinh thái ba chiều: Mặt nước - bờ - và không gian phía sau bờ. Mặt nước có thể tổ chức các hoạt động như du thuyền, thể thao nước, biểu diễn ánh sáng; bờ sông là không gian đi bộ, sự kiện; còn khu vực phía sau bờ phải được quy hoạch đa chức năng với nhà hàng, bảo tàng, không gian sáng tạo, trung tâm thương mại quy mô vừa và nhỏ. Nếu chỉ làm đẹp bờ sông mà phía sau vẫn là các khu đơn chức năng, đóng cửa vào buổi tối, thì kinh tế cuối tuần không thể vận hành bền vững.

Không thể nói đến kinh tế cuối tuần nếu thiếu bãi đỗ xe, giao thông tiếp cận, hệ thống vệ sinh, an ninh, chiếu sáng. Ven Sông Sài Gòn hiện nay có nhiều điểm đẹp nhưng gần như “chết” vào buổi tối chỉ vì thiếu ánh sáng và không có chỗ đậu xe. Quy hoạch cần tính toán đồng bộ các bãi đỗ xe ngầm hoặc nổi ở các điểm nút, kết nối trực tiếp với lối đi bộ ven sông; đồng thời phát triển giao thông đường thủy như một phần của trải nghiệm cuối tuần, chứ không chỉ là phương tiện vận tải đơn thuần. Khi người dân có thể dễ dàng tiếp cận, ở lại lâu và di chuyển thuận tiện giữa các điểm, thì chuỗi hoạt động kinh tế mới hình thành được.

Cuối cùng, bài toán khó nhất là cân bằng giữa khai thác kinh tế và bảo tồn giá trị cảnh quan - đời sống. Sông Sài Gòn không thể biến thành một “phố thương mại kéo dài” đầy hàng quán vào dịp cuối tuần, mà phải giữ được những khoảng lặng, không gian xanh, nơi người dân chỉ đơn giản là đi dạo, ngắm sông. Quy hoạch cần đặt ra các giới hạn rõ ràng về mật độ xây dựng, chiều cao công trình ven sông, tỷ lệ không gian công cộng. Kinh tế cuối tuần chỉ thực sự bền vững khi nó không phá vỡ chất lượng sống, mà ngược lại, làm cho người dân muốn ra sông nhiều hơn vào mỗi cuối tuần. Khi đó, chính dòng chảy tự nhiên của con người sẽ tạo ra dòng chảy kinh tế chứ không phải ngược lại.

Với lợi thế “thành phố bên sông”, các không gian ven Sông Sài Gòn, ven kênh rạch là tài nguyên rất lớn

* TP.HCM cần ưu tiên những gì để sớm kích hoạt kinh tế cuối tuần một cách bài bản?

- Điều quan trọng nhất không phải là làm nhanh, mà là làm đúng ngay từ đầu, đặc biệt ở khâu tổ chức và quy hoạch. Kinh tế cuối tuần không phải một ngành riêng lẻ mà là sự giao thoa của giao thông, văn hóa, du lịch, thương mại, an ninh, an toàn thực phẩm… Nếu mỗi đơn vị làm một phần theo cách riêng, kết quả sẽ rời rạc và khó bền. Vì vậy, TP.HCM cần một đầu mối điều phối đủ mạnh, có thực quyền, trực thuộc UBND Thành phố để thống nhất từ quy hoạch không gian đến cách vận hành. Đây không chỉ là cơ quan “quản lý”, mà phải đóng vai trò thiết kế hệ sinh thái kinh tế đêm.

Trên nền tảng đó, việc tiếp theo là khoanh vùng phát triển một cách có chủ đích. Không thể để kinh tế đêm lan ra tự phát theo kiểu “chỗ nào đông thì mở”. Thành phố cần xác định rõ từng khu vực: Nơi nào là không gian giải trí, nơi nào là ẩm thực, nơi nào thiên về văn hóa - nghệ thuật và mỗi nơi phục vụ nhóm đối tượng nào. Làm rõ điều này sẽ tránh được tình trạng trùng lặp, xung đột chức năng, đồng thời giúp hình thành bản sắc cho từng khu.

Quy hoạch không gian nếu không đi kèm hạ tầng thì cũng không có giá trị. Những không gian này chỉ thực sự “sống” nếu được kết nối thuận lợi với hệ thống giao thông công cộng như metro, xe buýt; đồng thời phải có các điểm đỗ xe ở rìa để tránh ùn tắc trong khu vực hoạt động.

Một điểm rất quan trọng khác là hạ tầng phụ trợ. Không gian kinh tế cuối tuần không thể tồn tại nếu thiếu những yếu tố rất cơ bản như bãi đỗ xe, giao thông tiếp cận, hệ thống nhà vệ sinh, chiếu sáng, kiểm soát an toàn thực phẩm. Đây là những thứ không “hào nhoáng”, nhưng lại quyết định sự thành bại. Ở góc độ thực tế hơn, TP.HCM hoàn toàn có thể tận dụng những không gian sẵn có thay vì đầu tư mới. Ví dụ, bãi giữ xe của trường học, cơ quan vào ban đêm có thể chuyển đổi tạm thời để phục vụ khách đến khu kinh tế đêm cuối tuần. Một số tuyến đường có lưu lượng thấp vào buổi tối có thể tổ chức thành phố đi bộ theo khung giờ, thay vì cố định cả ngày. Cách làm này vừa linh hoạt, vừa tiết kiệm chi phí, lại dễ thử nghiệm trước khi nhân rộng.

Song song đó là cách tiếp cận với doanh nghiệp và người dân. Nếu coi họ chỉ là đối tượng quản lý, thì kinh tế cuối tuần sẽ khó phát triển. Ngược lại, cần xem họ là đối tác tham gia vào vận hành không gian đô thị. Điều này đòi hỏi một hệ thống chính sách rõ ràng: Từ cấp phép linh hoạt theo khung giờ, hướng dẫn tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, đến đào tạo kỹ năng phục vụ, ý thức pháp lý… Khi doanh nghiệp, hộ kinh doanh hiểu họ đang làm trong một “hệ thống có luật chơi rõ ràng”, thì chất lượng dịch vụ sẽ nâng lên, thay vì phát triển tự phát như hiện nay.

Cuối cùng, kinh tế đêm không chỉ là “mở cửa muộn hơn”, mà phải trở thành một sản phẩm đô thị có thể nhận diện. Các khu vực được quy hoạch cần được đưa vào bản đồ du lịch, được kể câu chuyện riêng, có lịch hoạt động rõ ràng theo tuần, theo mùa. Khi đó, người dân và du khách không chỉ đến một lần cho biết, mà có lý do để quay lại.

* Xin cảm ơn ông!

Trước đây, TP.HCM đã phát triển theo hướng đa trung tâm, nhưng hiện nay không chỉ dừng ở đó mà còn tiến tới đa cực, đa tầng. Không gian đô thị mở rộng gấp nhiều lần, dân số tăng mạnh, thì không thể tiếp tục duy trì mô hình “mọi thứ đổ về trung tâm”.

Hưng Khánh

Nguồn DNSG : https://doanhnhansaigon.vn/kinh-te-cuoi-tuan-du-dia-tang-truong-moi-cho-tp-hcm-quy-hoach-khong-gian-danh-thuc-nhung-tai-san-ngu-quen-bai-5-335858.html