Kỳ thú chọi gà trong mạch nguồn văn hóa người Mông miền non nước

4 giờ trướcBài gốc

Con gà trong đời sống văn hóa của người Mông

Đối với người dân tộc Mông ở Cao Bằng, gà là “con vật thiêng” đóng vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh. Vì vậy, trong các nghi lễ cả vòng đời và các phong tục, tập quán của đồng bào Mông luôn gắn với sự hiện hữu của con gà.

Ông Hà Văn Thông, 78 tuổi, dân tộc Mông, xóm Ka Liệng, xã Đức Long cho biết: Đối với người dân tộc Mông, gà như cầu nối giữa thế giới con người với thế giới thần linh, là con vật chỉ đường, dẫn lối cho người Mông tất cả mọi việc trong đời sống và các nghi lễ liên quan đến suốt cả vòng đời của mình. Ngay khi mới lọt lòng, gia đình lập tức mổ gà luộc chín để cúng tổ tiên trình báo sự ra đời của đứa trẻ. Khi đứa trẻ sinh ra được 3 ngày, bất kể là con gái hay con trai gia đình sẽ làm lễ đặt tên cho đứa bé. Khi ấy không thể thiếu một đôi gà trống, mái để thầy cúng gọi hồn đứa trẻ và cảm ơn ma cửa, ma nhà từ nay sẽ bảo vệ đứa trẻ khỏe mạnh. Tất cả các nghi lễ trong quá trình trưởng thành trong đời người của người Mông sau này, như: Lễ đầy tháng, cầu may, cưới xin… đều không thể thiếu con gà.

Con gà luôn có vai trò đặc biệt trong các nghi lễ của cả vòng đời, các phong tục, tập quán và đời sống của người dân tộc Mông ở Cao Bằng.

Con gà còn gắn bó mật thiết với đời sống kinh tế - xã hội của người Mông: là nguồn thực phẩm quen thuộc trong mỗi gia đình, là của hồi môn giản dị nhưng ý nghĩa trong hôn nhân, là món quà thể hiện tấm lòng hiếu khách mỗi khi có khách quý ghé thăm… Ở nhiều bản làng người Mông, đàn gà còn được xem như “của để dành”, giúp người dân xoay xở trong những lúc khó khăn, mùa giáp hạt, góp phần ổn định sinh kế.

Sâu xa hơn, con gà không chỉ mang giá trị vật chất mà còn hàm chứa ý nghĩa biểu trưng trong đời sống văn hóa. Cùng với cây lanh, biểu tượng của sự cần cù; chiếc khèn là tiếng nói tâm hồn; chiếc gùi là vật dụng gắn liền với lao động sản xuất thì hình ảnh con gà đã trở thành một “mật mã văn hóa” đặc trưng, phản ánh đầy đủ nhịp sống và thế giới quan của người Mông.

Hình ảnh người đàn ông Mông bên chú gà chọi của mình cũng hiện lên như một biểu tượng sống động của cá tính và bản lĩnh. Họ vừa là người nuôi, là người bạn đồng hành, dồn tâm sức, kinh nghiệm và cả niềm tự hào vào từng bước chăm sóc “chiến kê”. Từ việc chọn giống, om bóp, luyện sức bền đến quan sát từng biểu hiện nhỏ nhất của con gà, tất cả đều thể hiện sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và hiểu biết sâu sắc về vật nuôi. Khi bước vào sới đấu, người đàn ông Mông đứng trầm lặng nhưng ánh mắt ánh lên sự tự tin, dõi theo từng pha ra đòn như chính mình đang tham gia cuộc tranh tài. Ở họ toát lên vẻ mạnh mẽ, gan góc nhưng cũng đầy điềm tĩnh như những phiến đá mạnh mẽ giữa đất trời, chính là những phẩm chất được hun đúc từ cuộc sống gắn bó với núi rừng. Chú gà chọi vì thế không chỉ là một con vật thi đấu, mà còn là “bản ngã” được gửi gắm, là nơi người đàn ông Mông ở Cao Bằng thể hiện khí chất, danh dự và niềm kiêu hãnh của mình giữa cộng đồng.

Trong mỗi tiếng gà gáy vang lên giữa núi rừng, người dân tộc Mông không chỉ nghe thấy nhịp thời gian của một ngày mới mà còn cảm nhận được hơi thở của truyền thống, của một cộng đồng luôn gìn giữ và trao truyền bản sắc qua bao thế hệ. Chính từ nền tảng ấy, con gà bước ra khỏi không gian đời thường, hiện diện trong các nghi lễ, lễ hội và cả những cuộc chọi gà kỳ thú - nơi nó tiếp tục khẳng định vai trò đặc biệt trong đời sống tinh thần của người Mông ở Cao Bằng.

Một gà chọi thực thụ của người dân tộc Mông mang các đặc điểm thân hình nhỏ, săn chắc, cổ khỏe, cựa sắc để tạo lực ra đòn mạnh và bền bỉ khi thi đấu.

Thú vui chọi gà - nét văn hóa giàu bản sắc mang tính cộng đồng cao

Chọi gà của người Mông không đơn thuần là một trò chơi mà là một hình thức sinh hoạt văn hóa giải trí gắn với các dịp lễ, phiên chợ, ngày hội đầu xuân… Những trận chọi gà thường diễn ra tại bãi đất rộng giữa bản hoặc khu chợ, nơi người dân tụ họp đông đủ.

Khác với một số nơi mang nặng yếu tố ăn thua, chọi gà của người Mông thiên về tính giao lưu, thể hiện niềm vui cộng đồng. Người nuôi gà gửi gắm vào “chiến kê” niềm tự hào. Mỗi trận đấu là dịp để gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm chăn nuôi cũng như tăng cường sự gắn kết giữa các bản làng. Ở góc độ văn hóa, đây là hình thức “trò chơi dân gian hóa” đời sống sản xuất, nơi con người thể hiện sự am hiểu thiên nhiên, vật nuôi và kỹ năng chọn giống.

Gà chọi của người Mông ở Cao Bằng có nét đặc trưng riêng với giống gà bản địa hoặc gà rừng tự nhiên, thích nghi tốt với điều kiện khí hậu khắc nghiệt vùng núi cao. Qua quá trình chọn lọc và kinh nghiệm dân gian, người Mông rất coi trọng “tướng gà” với sự kết hợp giữa màu lông, dáng đứng, thần thái. Việc chọn gà chọi vì thế mang tính kinh nghiệm lâu đời, phản ánh tri thức bản địa tích lũy qua nhiều thế hệ. Một “chiến kê” thực thụ của người Mông mang các đặc điểm rất riêng: Thân hình nhỏ, săn chắc, nhanh nhẹn phù hợp với địa hình đồi núi, giúp gà linh hoạt khi giao đấu; cổ khỏe, chân chắc, cựa sắc, tạo lực ra đòn mạnh và bền bỉ; mỏ ngắn, chắc, mắt tinh nhanh giúp tấn công chính xác, né đòn tốt và tính gan lì được coi là phẩm chất quan trọng của một chiến binh gà chọi.

Ông Vương Văn Cháo, 36 tuổi, xã Hà Quảng, người dân tộc Mông có nhiều năm kinh nghiệm nuôi gà chọi và giành nhiều thắng lợi qua các trận chọi gà hội xuân tại xã và các xã lân cận chia sẻ: Những kinh nghiệm chọn giống, luyện gà đều được học từ cha ông và tích lũy qua nhiều năm. Nuôi và chọi gà không chỉ là thú vui mà còn là niềm đam mê đã gắn bó từ khi còn nhỏ. Mỗi con gà chọi giống như một người bạn, mình phải hiểu tính nết, chăm sóc từng chút một thì khi ra sới mới có thể tự tin. Mỗi lần đưa gà đi thi đấu tôi không đặt nặng thắng thua, mà coi đó là dịp giao lưu, học hỏi. Nhưng khi gà của mình giành giải, cảm giác rất tự hào, như mình góp phần giữ gìn một nét văn hóa của dân tộc.

Những trận chọi gà của người dân tộc Mông tại các lễ hội luôn thu hút người dân đến xem, cổ vũ tạo nên một bầu không khí sôi động, náo nhiệt và hấp dẫn rất riêng.

Khi trận chọi gà bắt đầu, không gian bản làng như được “đánh thức”. Tiếng hò reo, cổ vũ hòa cùng tiếng vỗ cánh, tiếng va chạm tạo nên một bầu không khí sôi động, náo nhiệt. Vòng người đứng xem mỗi lúc một dày hơn, từ các cụ già tóc bạc đến những chàng trai, cô gái trong trang phục truyền thống rực rỡ, tất cả đều hướng ánh mắt về “sới gà” nhỏ bé giữa khoảng đất trống. Những tiếng gọi nhau í ới, những tràng cười giòn tan xen lẫn sự hồi hộp, căng thẳng khiến không gian như dâng lên từng nhịp cảm xúc.

Ở trung tâm vòng tròn ấy, hai “chiến kê” nhập cuộc với dáng vẻ kiêu hãnh, từng bước di chuyển thận trọng rồi bất ngờ tung đòn dứt khoát. Mỗi cú bật nhảy, mỗi pha né tránh khéo léo đều khiến đám đông ồ lên thích thú. Người nuôi gà đứng sát bên, ánh mắt chăm chú, miệng không ngừng khích lệ như gửi gắm cả niềm tin và sự tự hào vào con vật mình dày công chăm sóc.

Không chỉ có sự gay cấn của trận đấu, không khí của những người đến cổ vũ cũng mang sắc màu văn hóa đặc trưng với tiếng khèn đâu đó vang lên, những câu chuyện rôm rả bên lề, những cái bắt tay, nụ cười thân tình giữa người các bản. Trận chọi gà vì thế không chỉ là cuộc so tài giữa hai con vật mà còn là dịp để cộng đồng gặp gỡ, giao lưu, sẻ chia niềm vui. Trong khoảnh khắc ấy, nhịp sống thường ngày dường như lắng lại, nhường chỗ cho sự hứng khởi, gắn kết là một biểu hiện sinh động của đời sống văn hóa người Mông nơi miền non nước.

Chọi gà của người Mông không chỉ là trò chơi mà là một “không gian văn hóa thu nhỏ”, nơi hội tụ nhiều giá trị: Giá trị tâm linh: bắt nguồn từ vị trí thiêng của con gà trong đời sống; giá trị cộng đồng khi gắn kết các thành viên trong bản làng; giá trị tri thức thể hiện kinh nghiệm chăn nuôi, chọn giống; giá trị thẩm mỹ qua việc thưởng thức những trận đấu đẹp mắt... Đặc biệt, trong bối cảnh hiện đại, khi nhiều yếu tố văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, việc bảo tồn và phát huy những hoạt động như chọi gà (theo hướng lành mạnh, không biến tướng) là cần thiết để giữ gìn bản sắc dân tộc.

Chọi gà của người Mông ở vùng cao Cao Bằng là một biểu hiện sinh động của văn hóa dân gian, bắt nguồn từ đời sống tâm linh và lao động sản xuất. Từ một vật nuôi bình dị, người Mông đã kiến tạo nên một hoạt động văn hóa giàu ý nghĩa, phản ánh tinh thần cộng đồng, niềm vui sống và bản sắc riêng biệt của mình. Đây không chỉ là thú vui, mà còn là “ký ức sống” của một nền văn hóa vùng cao cần được trân trọng và gìn giữ.

Xuân Lam

Nguồn Cao Bằng : https://baocaobang.vn/ky-thu-choi-ga-trong-mach-nguon-van-hoa-nguoi-mong-mien-non-nuoc-3187610.html