Làm chủ công nghệ giám định ADN thế hệ mới: Mở 'nút thắt kỹ thuật' trong xác định danh tính liệt sĩ

3 giờ trướcBài gốc

Làm chủ công nghệ mới, khẳng định năng lực khoa học quốc gia

Mới đây, Bộ Khoa học và Công nghệ đã công bố 9 thành tựu, sự kiện tiêu biểu năm 2025, phản ánh rõ nét những bước tiến về hoàn thiện thể chế, làm chủ công nghệ lõi, ứng dụng khoa học vào thực tiễn và hội nhập quốc tế. Trong số đó, việc làm chủ và áp dụng thành công quy trình công nghệ giám định ADN thế hệ mới (NGS-SNP) trong giám định hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam được đánh giá là một dấu mốc đặc biệt.

GS.TS. Chu Hoàng Hà – Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và ông Lý Đức Bằng – Phó Giám đốc Sở Nội vụ tỉnh Cao Bằng trao kết quả giám định ADN xác định danh tính hài cốt liệt sĩ cho 02 gia đình thân nhân liệt sĩ (12-2025). Ảnh: Minh Tâm

Quy trình công nghệ giám định ADN thế hệ mới (NGS-SNP) là kết quả của quá trình hợp tác nghiên cứu giữa Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam với các chuyên gia di truyền - pháp y của Mỹ và quốc tế thuộc Ủy ban Quốc tế về Người Mất tích, trong khuôn khổ Dự án hợp tác giữa Việt Nam và Hoa Kỳ về “Nâng cao năng lực giám định nhận dạng người mất tích trong chiến tranh”. Dự án do Viện Sinh học (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) chủ trì.

Đây là lần đầu tiên tại Việt Nam và trên thế giới, một quy trình công nghệ giám định ADN mới dựa trên nền tảng giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) và hệ chỉ thị SNP của hệ gen nhân được nghiên cứu, phát triển và áp dụng thành công trong công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ. Việc làm chủ công nghệ này không chỉ nâng cao vị thế khoa học và công nghệ quốc gia, mà còn thúc đẩy hợp tác quốc tế trong lĩnh vực giám định di truyền pháp y.

Theo GS.TS Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, trong nhiều năm qua, Việt Nam chủ yếu sử dụng phương pháp phân tích ADN ty thể để xác định danh tính liệt sĩ. Phương pháp này đã mang lại một số kết quả, song dần bộc lộ hạn chế khi áp dụng với các mẫu hài cốt phân hủy nặng - tình trạng phổ biến sau nhiều thập kỷ trong điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm.

Thực tế cho thấy, tỷ lệ thu được dữ liệu ADN đủ tiêu chuẩn để so sánh, đối khớp bằng phương pháp cũ chỉ đạt khoảng 20%. Nhiều trường hợp không thể kết luận do ADN bị đứt gãy mạnh, dữ liệu di truyền thu được ít và thiếu mẫu thân nhân gần để đối chiếu. Lượng hồ sơ tồn đọng vì thế còn rất lớn.

Trước những “nút thắt kỹ thuật” kéo dài nhiều năm, việc tiếp cận và làm chủ công nghệ giám định ADN mới dựa trên chỉ thị SNP đã mở ra một hướng đi khác. Công nghệ này sử dụng các đoạn ADN có kích thước rất ngắn, phù hợp với các mẫu sinh học bị phân hủy nghiêm trọng. Đồng thời, việc kết hợp kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới và hệ thống phần mềm khớp nối dữ liệu cho phép xác định quan hệ huyết thống theo cả dòng cha và dòng mẹ, mở rộng khả năng đối chiếu tới 4–5 thế hệ.

Các nghiên cứu thử nghiệm trên hơn 100 mẫu hài cốt đại diện cho nhiều mức độ phân hủy khác nhau đã giúp hoàn thiện quy trình tách chiết ADN chuyên biệt cho điều kiện Việt Nam. Hiệu suất tách chiết thành công được nâng từ khoảng 22% lên 80% - một bước tiến đáng kể về mặt kỹ thuật.

Việc làm chủ công nghệ NGS-SNP vì thế không chỉ là thành tựu khoa học thuần túy, mà còn là tiền đề quan trọng để thực hiện mục tiêu của Ban Chỉ đạo quốc gia 515: Đến năm 2030 hoàn thành giám định ADN cho khoảng 20.000 hài cốt liệt sĩ, tiến tới giải quyết căn bản công tác xác định danh tính hơn 300.000 liệt sĩ trên cả nước.

Đột phá từ thực tiễn: Tỷ lệ thu nhận dữ liệu đạt 93%

Những con số triển khai thực tế đã cho thấy hiệu quả vượt trội của công nghệ mới.

Giám định viên của Trung tâm Giám định ADN của Viện Công nghệ sinh học phân tích mẫu hài cốt. Ảnh: PV

Giai đoạn 2021-2025, các cơ quan chức năng đã tiếp nhận gần 14.000 mẫu ADN, trong đó hơn 12.000 mẫu hài cốt liệt sĩ và khoảng 1.500 mẫu thân nhân; phân tích trên hơn 1.000 mẫu và xác định được danh tính 103 hài cốt liệt sĩ. Tuy nhiên, quá trình này gặp nhiều khó khăn do phần lớn hài cốt bị phân hủy nặng, ADN đứt gãy, thiếu dữ liệu thân nhân và thông tin thực chứng.

Khi áp dụng quy trình NGS-SNP tại Nghĩa trang Liệt sĩ Trà Lĩnh (tỉnh Cao Bằng), kết quả đã thay đổi rõ rệt.

Tại đây, 58 mẫu hài cốt liệt sĩ được phân tích bằng công nghệ mới. Trong đó, 54 mẫu thu được dữ liệu ADN đủ điều kiện để so sánh, đối khớp, đạt tỷ lệ 93% - cao hơn nhiều so với các phương pháp trước đây. Gần 90% số mẫu thu được dữ liệu chỉ thị SNP đạt tiêu chuẩn phân tích.

Đợt đối khớp đầu tiên đã xác định chính xác danh tính hai liệt sĩ là Hoàng Văn Hòa và Trần Văn Can - những trường hợp nhiều năm không thể giám định bằng phương pháp ADN ty thể.

Theo GS.TS Chu Hoàng Hà, ý nghĩa của hai trường hợp này không chỉ nằm ở kết quả cụ thể, mà mang tính “mở đường”, xác nhận rằng Việt Nam đã có thể vượt qua nút thắt kỹ thuật tồn tại lâu nay trong công tác xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Đây là lần đầu các chuyên gia chứng minh được tính khả thi khi áp dụng nền tảng kỹ thuật SNP-NGS vào giám định ADN hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam.

Việc làm chủ và ứng dụng thành công công nghệ giám định ADN thế hệ mới vì thế mang ý nghĩa nhiều tầng nấc: Tháo gỡ khó khăn kỹ thuật kéo dài, đẩy nhanh tiến độ thực hiện chính sách đối với người có công, đáp ứng mong mỏi của hàng trăm nghìn gia đình liệt sĩ; đồng thời là biểu tượng của việc ứng dụng khoa học công nghệ vào giải quyết những vấn đề lớn của đất nước.

Trong bối cảnh cả nước còn hơn 300.000 hài cốt liệt sĩ chưa xác định được danh tính và gần 200.000 liệt sĩ chưa được quy tập, công nghệ NGS-SNP không chỉ là một bước tiến chuyên môn, mà còn là một cam kết khoa học đối với ký ức chiến tranh và trách nhiệm tri ân.

Việc được Bộ Khoa học và Công nghệ vinh danh trong nhóm 9 thành tựu tiêu biểu năm 2025 vì thế không chỉ là sự ghi nhận về mặt chuyên môn, mà còn khẳng định giá trị nhân văn sâu sắc của khoa học khi được đặt đúng vào những vấn đề lớn của xã hội.

Thu Hằng

Nguồn Hà Nội Mới : https://hanoimoi.vn/lam-chu-cong-nghe-giam-dinh-adn-the-he-moi-mo-nut-that-ky-thuat-trong-xac-dinh-danh-tinh-liet-si-734388.html