Làm sao để nghiện học như nghiện mạng xã hội?

2 giờ trướcBài gốc

Mạng xã hội đang "nuông chiều" bộ não khiến chúng ta dần mất đi kiên nhẫn với những giá trị bền vững như việc học. Ảnh: ABC News.

Trong thời đại của nền kinh tế chú ý, sự tập trung của con người trở thành một tài nguyên có giá trị không kém dầu mỏ hay dữ liệu. Các tập đoàn công nghệ lớn đầu tư hàng tỷ USD mỗi năm để nghiên cứu hành vi người dùng và tìm cách giữ họ ở lại trên màn hình lâu nhất có thể.

Kết quả là nhiều người dễ dàng dành hàng giờ lướt video ngắn hay xem liên tục các tập phim trên nền tảng trực tuyến nhưng lại cảm thấy vài phút đọc sách hoặc học tập là một thử thách.

Trong khi các nền tảng công nghệ ngày nay không chỉ cạnh tranh bằng nội dung mà còn bằng khả năng kích hoạt hệ thống phần thưởng trong não bộ người dùng. Tuy nhiên, điều thú vị là chính những nguyên tắc đó cũng có thể được áp dụng theo hướng ngược lại để khiến việc học trở nên hấp dẫn và dễ duy trì hơn.

Cơ chế “nghiện” phần thưởng nhanh

Hầu hết chúng ta đều từng rơi vào tình huống cầm điện thoại để kiểm tra giờ nhưng lại vô thức xem hết video này đến video khác trong vài chục phút hoặc thậm chí là vài tiếng liên tục. Trong khi đó, việc bắt đầu đọc một chương sách hay ngồi vào bàn học lại thường đi kèm cảm giác trì hoãn và thiếu động lực.

Nhiều người cho rằng nguyên nhân là sự lười biếng. Tuy nhiên, theo góc nhìn khoa học thần kinh, vấn đề nằm ở cách não bộ phản ứng với phần thưởng.

Sơ đồ hệ thống phần thưởng của não bộ cho thấy dopamine đóng vai trò quan trọng trong việc tạo động lực và củng cố hành vi lặp lại. Ảnh: Simply Psychology.

Các nghiên cứu tại Đại học Stanford cho thấy dopamine, chất dẫn truyền thần kinh thường bị hiểu nhầm là “hormone hạnh phúc” thực chất liên quan nhiều hơn đến kỳ vọng và động lực tìm kiếm phần thưởng, chứ không phải cảm giác thỏa mãn khi đã đạt được nó. Khi não bộ dự đoán rằng phần thưởng có thể xuất hiện, dopamine sẽ được giải phóng, thúc đẩy con người tiếp tục hành động.

Cơ chế này được các nền tảng mạng xã hội khai thác triệt để thông qua nguyên tắc “phần thưởng biến thiên”. Khái niệm này bắt nguồn từ các thí nghiệm hành vi của nhà tâm lý học B. F. Skinner, người phát hiện rằng động vật sẽ lặp lại hành vi nhiều hơn nếu phần thưởng xuất hiện không theo quy luật cố định.

Tương tự, trên mạng xã hội, không phải nội dung nào cũng hấp dẫn. Nhưng chính sự không thể đoán trước về bài đăng tiếp theo khiến người dùng liên tục kéo xuống, giống như việc kéo cần gạt của máy đánh bạc trong sòng bạc.

Các nền tảng mạng xã hội thường khai thác cơ chế “phần thưởng biến thiên”, khiến người dùng liên tục lướt nội dung mới. Ảnh: Pexels.

Trong khi đó, học tập lại hoạt động theo cơ chế hoàn toàn ngược lại. Kiến thức học hôm nay có thể chỉ phát huy giá trị sau nhiều tháng hoặc nhiều năm. Sự chậm trễ trong việc nhận phần thưởng khiến não bộ vốn ưu tiên lợi ích ngắn hạn dễ lựa chọn chiếc điện thoại thay vì sách vở.

Điều đó không có nghĩa là việc học phải luôn nhàm chán. Bằng cách điều chỉnh cách tiếp cận, chúng ta hoàn toàn có thể kích hoạt lại hệ thống động lực của não bộ.

Biến việc học thành hệ thống phần thưởng

Theo các chuyên gia, một sai lầm phổ biến khi đặt mục tiêu học tập là chọn những đích đến quá lớn như “giỏi tiếng Anh”, “đọc hết cuốn sách dày 500 trang” hay “hoàn thành 3 đề toán”. Những mục tiêu như vậy dễ khiến não bộ cảm thấy quá tải và thiếu động lực để bắt đầu.

Một cách hiệu quả hơn là chia nhỏ mục tiêu đến mức tối thiểu. Thay vì đặt mục tiêu học ngoại ngữ trong một giờ, hãy bắt đầu bằng việc học 5 từ vựng mới. Thay vì đọc cả chương sách, hãy đọc vài trang đầu.

Mỗi nhiệm vụ nhỏ hoàn thành sẽ tạo ra một vòng lặp phản hồi, tín hiệu giúp não bộ nhận ra rằng nỗ lực đang đem lại kết quả. Các ứng dụng học tập cũng đang tận dụng rất tốt nguyên tắc này bằng hệ thống điểm số, chuỗi ngày học liên tiếp và các thông báo khích lệ.

Việc nhìn thấy tiến độ được trực quan hóa dù chỉ là một thanh tiến trình nhỏ cũng đủ để duy trì động lực lâu dài.

Bên cạnh đó, môi trường cũng đóng vai trò quan trọng. Theo tác giả James Clear trong cuốn Atomic Habits, hành vi của con người phần lớn bị định hình bởi những điều kiện xung quanh.

Một trong những lý do khiến mạng xã hội dễ gây nghiện là vì lực ma sát gần như bằng không khi chỉ cần mở điện thoại và chạm vào màn hình. Ngược lại, việc học thường đòi hỏi nhiều bước chuẩn bị như dọn bàn, tìm tài liệu hay tắt thông báo.

Để thay đổi điều này, cần đảo ngược mức độ thuận tiện như chuẩn bị sẵn sách hoặc tài liệu trên bàn học, mở sẵn trang cần đọc hoặc bài tập cần làm. Ngược lại, hãy tăng “ma sát” cho các ứng dụng gây xao nhãng bằng cách tắt thông báo hoặc đặt điện thoại ở nơi khó với tới.

Việc chia nhỏ mục tiêu học tập và chuẩn bị sẵn môi trường học có thể giúp não bộ dễ bắt đầu và duy trì thói quen hơn. Ảnh: Pexels.

Một chiến thuật khác thường được nhắc đến là quy tắc 2 phút. Quy tắc này quy định chỉ yêu cầu bản thân bắt đầu công việc trong đúng hai phút. Khi rào cản ban đầu được vượt qua, việc tiếp tục thường dễ dàng hơn nhiều so với tưởng tượng.

Ngoài ra, nhiều chuyên gia còn khuyến khích thực hành “dopamine detox”, tức là tạm thời giảm tiếp xúc với những nguồn kích thích mạnh như video ngắn hay mạng xã hội. Khi não bộ không còn liên tục nhận những cú hích dopamine cường độ cao, các hoạt động ít kích thích hơn như đọc sách hoặc giải bài toán sẽ dần trở nên thú vị trở lại.

Một yếu tố khác cũng có thể tận dụng là động lực xã hội. Con người vốn có nhu cầu được kết nối và công nhận. Tham gia các cộng đồng “study with me”, nhóm học tập trực tuyến hoặc chia sẻ tiến độ học tập với bạn bè có thể tạo thêm áp lực tích cực để duy trì thói quen.

Theo nhà tâm lý học Carol Dweck, tác giả nghiên cứu về khái niệm Growth Mindset, những người coi thử thách là cơ hội để phát triển bản thân thường duy trì sự tập trung và kiên trì tốt hơn. Khi việc học được nhìn nhận như một quá trình khám phá thay vì nghĩa vụ nặng nề, động lực nội tại sẽ dần thay thế sự ép buộc.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi không còn là “làm sao để ép mình học” mà là làm thế nào để môi trường học trở nên hấp dẫn hơn.

Lê Huyên

Nguồn Znews : https://znews.vn/lam-sao-de-nghien-hoc-nhu-nghien-mang-xa-hoi-post1632748.html