Lãnh tụ Tối cao có vai trò quan trọng thế nào ở Iran?

3 giờ trướcBài gốc

Ít xuất hiện trước công chúng nhưng có quan hệ sâu rộng với giới an ninh và quân sự, Mojtaba Khamenei được xem là nhân vật bảo đảm sự tiếp nối quyền lực của hệ thống chính trị Tehran.

Kể từ khi chức vụ này được lập ra sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979 cho Ayatollah Ruhollah Khomeini (giáo sĩ cấp cao của dòng Hồi giáo Shia), Iran mới chỉ có hai lãnh tụ tối cao. Giờ đây nước này có người thứ ba.

Người kế thừa kín tiếng

Mojtaba Khamenei, 56 tuổi, một chính trị gia và giáo sĩ, đồng thời là con trai của lãnh tụ tối cao trước đó Ali Khanemei. Ông Mojtaba Khamenei được hội đồng gồm 88 giáo sĩ, gọi là Hội đồng Chuyên gia, bổ nhiệm vào vị trí này theo tuyên bố được công bố vào sáng sớm 9/3 theo giờ địa phương.

Với cương vị lãnh tụ tối cao, ông Mojtaba Khamenei trở thành nguyên thủ thực sự của Cộng hòa Hồi giáo Iran, vừa là lãnh đạo tinh thần vừa là người có quyền lực tối cao trong đất nước.

Theo Hiến pháp Iran, điều này trao cho ông quyền kiểm soát bao trùm đối với chính trị Iran và lực lượng vũ trang của nước này, đồng thời giữ vai trò lãnh đạo trong các vấn đề tôn giáo.

Theo New York Times, Lãnh tụ Tối cao công khai đưa ra lập trường về chính sách đối ngoại, các vấn đề quân sự cũng như những vấn đề nội bộ. Ông điều hành đất nước bằng cách ban hành sắc lệnh, giám sát chính sách của chính phủ và quyết định mọi bổ nhiệm cấp cao, bao gồm trong quân đội, hệ thống tư pháp và người đứng đầu đài phát thanh truyền hình nhà nước.

Lãnh tụ tối cao cũng có thể ban hành fatwa (ý kiến tôn giáo không mang tính ràng buộc về các vấn đề tôn giáo và đời sống dân sự) nhưng có thể có ảnh hưởng vượt xa biên giới Iran.

Vai trò này đã thay đổi theo thời gian, một phần do sự khác biệt giữa những người từng nắm giữ vị trí.

Ông Mojtaba Khamenei trong một lần xuất hiện năm 2018.

Ông Ayatollah Khomeini - Lãnh tụ Tối cao đầu tiên, là một học giả tôn giáo nổi tiếng và nhà cách mạng chính trị, người truyền cảm hứng cho phong trào quần chúng và đóng vai trò quan trọng trong việc thiết lập nhà nước thần quyền Iran, dựa trên nguyên tắc rằng một chuyên gia về luật Hồi giáo phải giám sát chính quyền để bảo đảm công lý.

Tuy nhiên, khi ông qua đời 10 năm sau đó vào năm 1989, ông Ayatollah Ali Khamenei được lựa chọn kế nhiệm, dù ông có trình độ tôn giáo thấp hơn và không có ảnh hưởng lớn tương tự trong cộng đồng tín đồ.

Hiến pháp Iran đã được sửa đổi vào thời điểm đó để quy định rằng lãnh tụ tối cao chỉ cần thể hiện “học vấn Hồi giáo”. Dù vậy, ông vẫn là một Sayed, tức người thuộc dòng dõi hậu duệ của Nhà tiên tri Muhammad, và được trao danh hiệu Ayatollah khi được bổ nhiệm.

Trong di chúc và những lời cuối cùng, ông Ali Ayatollah Khomeini đã đặt nền tảng cho quá trình chuyển giao quyền lực, nói với người dân rằng lòng trung thành của họ nên dành cho Cộng hòa Hồi giáo.

Theo Vali Nasr, chuyên gia về Iran và Hồi giáo Shia tại Đại học Johns Hopkins, bản thân nhà nước trở thành nơi hội tụ của tinh thần và tôn giáo.

“Dưới thời Khamenei, chức vụ này về cơ bản trở nên mang tính thế tục trong chức năng”, ông Nasr nói. “Nhà nước quảng bá ông như một giáo sĩ rất xuất sắc, nhưng ông không được các tín đồ nhìn nhận là giáo sĩ Shia hàng đầu”, chẳng hạn như Đại Ayatollah Ali al-Sistani của Iraq, ông Nasr nói.

Ông Ali Ayatollah Khamenei cầm quyền hơn 36 năm cho đến khi bị Mỹ và Israel không kích trong các cuộc tấn công vào Iran hôm 28/2.

Cái chết của ông, được nhiều tín đồ xem là sự tử vì đạo, đã gây ra làn sóng phẫn nộ và đau buồn trong số hơn 200 triệu người Hồi giáo Shia trên thế giới.

Người dân đi trên quảng trường tại trung tâm Tehran với chân dung cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. Ảnh: NYT

Ông Mojtaba Khamenei cũng không có vị thế tôn giáo cao, nhưng đã được chuẩn bị cho vị trí này từ trước, từng phục vụ trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, học tại các trường thần học và sau đó làm việc chặt chẽ với cha mình.

Việc ông kế nhiệm cha đánh dấu sự thay đổi so với nguyên tắc trọng năng lực mà Cách mạng Hồi giáo đặt ra, vốn bác bỏ chế độ quân chủ vì tính chất cha truyền con nối thiếu dân chủ.

Tuy vậy, ông được xem là ứng viên hàng đầu cho vị trí này do hoàn cảnh cái chết của cha mình và các mối quan hệ chính trị, quân sự mạnh mẽ, theo Sanam Vakil, giám đốc chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại viện nghiên cứu Chatham House có trụ sở tại London.

Quyền lực gắn chặt với quân đội và hệ thống an ninh

Quyền lực của vị trí mà ông Mojtaba Khamenei kế nhiệm ngày nay chủ yếu đến từ quyền kiểm soát chính trị và quân sự.

Lãnh tụ Tối cao là Tổng tư lệnh lực lượng vũ trang Iran và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, một lực lượng bán quân sự đã trở thành nhánh quyền lực nhất của quân đội và kiểm soát kho tên lửa đạn đạo của nước này.

Bị Mỹ liệt vào danh sách tổ chức khủng bố năm 2019, Lực lượng Vệ binh Cách mạng bị cáo buộc hậu thuẫn nhiều lực lượng ủy nhiệm tại các nước Trung Đông nhằm đối phó Israel và Mỹ.

Kể từ khi mở chiến dịch quân sự, Mỹ và Israel đã nhắm vào các căn cứ của lực lượng này và các lực lượng an ninh nội địa khác, với hy vọng làm suy yếu sự kiểm soát của lãnh tụ tối cao đối với đất nước.

Iran có một tổng thống được bầu cử toàn quốc để điều hành bộ máy hành chính. Tuy nhiên, tổng thống vẫn là người đứng thứ hai trong nhánh hành pháp, sau Lãnh tụ Tối cao.

Tổng thống bổ nhiệm các thành viên nội các, nhưng họ phải được quốc hội và lãnh tụ tối cao phê chuẩn. Tổng thống được bầu với nhiệm kỳ 4 năm và chỉ có thể phục vụ tối đa hai nhiệm kỳ. Kết quả bầu cử tổng thống cũng phải được lãnh tụ tối cao chấp thuận.

Người đứng đầu hệ thống tư pháp cũng do lãnh tụ tối cao bổ nhiệm. Hệ thống tư pháp Iran do các giáo sĩ Shia điều hành và mọi phán quyết phải phù hợp với luật Hồi giáo, hay Shariah. Bộ luật hình sự đã được viết lại sau cuộc cách mạng năm 1979 và áp dụng các hình phạt nghiêm khắc theo Shariah, bao gồm các hình phạt thân thể và tử hình.

Ông Nasr cho biết không ai trong số những ứng viên được xem xét cho vị trí lãnh tụ tối cao là giáo sĩ có địa vị tôn giáo rất cao. Theo ông, những người lựa chọn lãnh đạo mới nhiều khả năng tập trung vào việc bảo đảm tính liên tục của hệ thống.

“Tôi không nghĩ có ai ở Iran lúc này muốn làm điều gì khiến người ta cảm thấy hệ thống đang sụp đổ”, ông nói.

Theo bà Vakil, Mojtaba Khamenei là ứng viên hàng đầu vì những mối quan hệ chặt chẽ mà ông đã xây dựng khi làm việc dưới quyền cha mình.

“Bởi ông gắn bó sâu sắc với các mạng lưới quyền lực của chế độ và đại diện cho sự tiếp nối, ông sẽ nhận được sự ủng hộ từ ‘nhà nước sâu’ của Iran”, bà nói. “Ông thực sự mang theo sự hậu thuẫn của giới tinh hoa, bộ máy an ninh và toàn bộ hệ thống. Đó chính là điều ông đại diện”.

Iran phóng tên lửa mang đầu đạn 1,5 tấn về phía Israel Hãng thông tấn Mehr đã công bố đoạn video ghi lại cảnh Iran phóng tên lửa đạn đạo Khorramshahr-4 về phía trung tâm Tel Aviv, sân bay Ben Gurion (Israel) ngày 5/3.

Phương Hà

Nguồn Znews : https://znews.vn/lanh-tu-toi-cao-nguoi-dung-tren-moi-quyen-luc-o-iran-post1628060.html