Lễ Cà Răng của đồng bào dân tộc Hrê

2 giờ trướcBài gốc

Bà con Hrê vui lễ hội cồng chiêng. Ảnh: Việt Bắc

Bản sắc Hrê giữa đại ngàn Trường Sơn

Người Hrê, còn được biết đến với các tên gọi như Chăm Rê, Chom, Krẹ, Mọi Lũy..., sử dụng ngôn ngữ thuộc nhóm Môn-Khmer, gần gũi với tiếng nói của người Xơ Đăng và Ba Na. Qua nhiều thế hệ, đồng bào Hrê đã quần cư chủ yếu ở vùng miền núi các tỉnh Gia Lai, Quảng Ngãi, Đắk Lắk..., tạo nên những làng (plây) gắn bó chặt chẽ với thiên nhiên, với đồi núi, sông suối và vùng canh tác.

Khác với không ít tộc người miền núi khác, người Hrê sớm biết làm lúa nước. Câu ngạn ngữ “Oitaleqi deac la oi chi e i ma ngai Hrê sình rìh”, tức là “Ở đâu có nước là ở đó có người Hrê sinh sống”, đã phản ánh sinh động mối quan hệ hữu cơ giữa cộng đồng Hrê với nguồn nước và nền nông nghiệp lúa nước. Trong mỗi làng Hrê thường có từ 40-50 nóc nhà, quây quần bên nhau, dưới sự dẫn dắt của già làng, người có uy tín, am hiểu luật tục và giữ vai trò cố kết cộng đồng. Người Hrê giàu truyền thống lễ tục. Bên cạnh các nghi lễ nông nghiệp, tín ngưỡng vòng đời người, lễ hội cộng đồng, lễ Cà Răng được xem là một “lễ tiết hết sức quan trọng”, mang ý nghĩa đặc biệt trong đời sống tinh thần và xã hội của đồng bào.

Trong quan niệm truyền thống của người Hrê, con người chỉ thực sự trưởng thành khi đã trải qua lễ Cà Răng. Đây là nghi thức đánh dấu sự chuyển mình từ tuổi thiếu niên sang tuổi trưởng thành, mở ra cánh cửa bước vào đời sống hôn nhân và trách nhiệm cộng đồng. Lễ thường được tổ chức khi nam, nữ đến độ tuổi nhất định, đủ sức khỏe, đủ nhận thức và được gia đình, dòng họ, làng bản công nhận. Điểm đặc trưng của lễ Cà Răng là việc mài, làm răng sắc nhọn, đồng thời căng dái tai-những dấu hiệu thể hiện vẻ đẹp, sức mạnh và sự can đảm theo quan niệm thẩm mỹ truyền thống của người Hrê. Với họ, hàm răng nhọn không chỉ là dấu ấn ngoại hình, mà còn là biểu tượng của ý chí, của khả năng đối mặt với thử thách trong cuộc sống. Người đã qua lễ Cà Răng được xem là người “đủ đầy”, đủ tư cách tham gia các sinh hoạt cộng đồng quan trọng và đủ điều kiện lập gia đình. Lễ Cà Răng không diễn ra đơn lẻ mà luôn gắn với không gian cộng đồng. Gia đình tổ chức lễ mời già làng, bà con trong plây đến chứng kiến, chia sẻ niềm vui và chúc phúc. Những lời khấn, nghi thức cúng bái phản ánh niềm tin của người Hrê vào thần linh, vào sự che chở của tổ tiên đối với thế hệ nối tiếp.

Theo nghệ nhân Đinh Văn Dôn, người Hrê, trú tại thôn Bờ Reo, xã Sơn Hà, tỉnh Quảng Ngãi, không dừng lại ở việc đánh dấu tuổi trưởng thành, lễ Cà Răng còn hàm chứa những giá trị giáo dục sâu sắc. Thông qua nghi thức này, người Hrê gửi gắm thông điệp về trách nhiệm cá nhân đối với gia đình, dòng họ và cộng đồng. Người đã cà răng phải biết lao động, biết giữ gìn danh dự, tuân thủ luật tục và góp sức xây dựng làng bản. Đáng chú ý, tục lệ Cà Răng còn gắn liền với một câu chuyện tình yêu bi thương trong truyền thuyết dân gian Hrê. Chuyện kể về mối tình dang dở, dẫn đến hành động dại dột như cắn lưỡi tự vẫn vì tuyệt vọng trong tình yêu. Từ đó, cộng đồng Hrê đã hình thành luật tục, lấy lễ Cà Răng như một lời răn dạy: Con người phải biết quý trọng sự sống, biết kiềm chế cảm xúc, không để nỗi đau cá nhân gây tổn hại cho bản thân và cộng đồng. Nghi thức vì thế mang ý nghĩa nhân văn, hướng con người tới lối sống chín chắn, bền bỉ trước những biến động của cuộc đời.

Phụ nữ Hrê giã gạo. Ảnh: Thành Đạt

Dấu ấn còn mãi với thời gian

Cùng với dòng chảy của thời gian và quá trình hội nhập, nhiều phong tục truyền thống của người Hrê, trong đó có lễ Cà Răng, đang dần phai nhạt. Ngày nay, hình ảnh những hàm răng nhọn, dấu tích rõ nét của nghi thức này chủ yếu chỉ còn thấy ở các cụ già. Thanh niên Hrê hiện đại, với điều kiện tiếp cận giáo dục, y tế và những chuẩn mực thẩm mỹ mới, không còn thực hành tục cà răng như trước. Sự mai một ấy là hệ quả tất yếu của quá trình hiện đại hóa, song cũng đặt ra những trăn trở về việc bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống. Khi nghi thức không còn được thực hành, nguy cơ đứt gãy ký ức văn hóa là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là giữ lại hình thức, mà là bảo tồn tinh thần và giá trị cốt lõi của lễ Cà Răng, đó là tinh thần tôn vinh sự trưởng thành, đề cao trách nhiệm cá nhân và sự gắn kết cộng đồng.

Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn lễ Cà Răng cần được nhìn nhận một cách linh hoạt. Không nhất thiết phải khôi phục đầy đủ nghi thức mài răng hay căng dái tai, nhưng cần lưu giữ tri thức dân gian, câu chuyện, ý nghĩa nhân văn của lễ tục thông qua nghiên cứu, sưu tầm, truyền dạy và lồng ghép vào các hoạt động văn hóa cộng đồng. Các lễ hội truyền thống, chương trình giáo dục văn hóa dân tộc, bảo tàng, không gian trưng bày... có thể trở thành “nơi trú ngụ” cho ký ức lễ Cà Răng trong đời sống đương đại. Đối với cán bộ, chiến sĩ Bộ đội Biên phòng, những người gắn bó mật thiết với đồng bào các dân tộc ở vùng biên giới, việc đồng hành cùng địa phương trong bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống có ý nghĩa đặc biệt. Thông qua công tác dân vận, tuyên truyền, hỗ trợ xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, hình ảnh lễ Cà Răng và những giá trị tốt đẹp của văn hóa Hrê có thể được giới thiệu rộng rãi hơn, góp phần củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Lễ Cà Răng của người Hrê, dù không còn hiện diện trọn vẹn trong đời sống hôm nay, vẫn là một dấu ấn văn hóa đặc biệt, phản ánh chiều sâu nhân sinh quan và thế giới quan của một tộc người gắn bó lâu đời với núi rừng Trường Sơn-Tây Nguyên. Đó là câu chuyện về sự trưởng thành, về tình yêu, về nỗi đau và sự vượt lên chính mình; là minh chứng cho khả năng sáng tạo văn hóa phong phú của đồng bào Hrê trong hành trình lịch sử. Theo ông Dôn, trải qua biết bao thăng trầm, những nét văn hóa dân gian của người Hrê trở thành xa lạ đối với lớp người trẻ. Một số người còn giữ vốn quý của dân tộc mình thì tuổi đã cao, sức đã yếu. Do đó, điều ông trăn trở và mong muốn nhất hiện nay là được phối hợp với chính quyền địa phương để truyền dạy các nét văn hóa cũng như các làn điệu dân ca Ta lêu, Ca choi cho các cháu học sinh người Hrê nhằm lưu giữ nét bản sắc văn hóa của đồng bào.

Giữ gìn và trân trọng lễ Cà Răng không chỉ là bảo tồn một nghi thức, mà còn là gìn giữ ký ức văn hóa, gìn giữ bản sắc, những giá trị làm nên sức sống bền bỉ của cộng đồng Hrê giữa nhịp sống hiện đại. Và chính từ những giá trị ấy, bản sắc văn hóa các dân tộc nơi biên giới sẽ tiếp tục được bồi đắp, lan tỏa, góp phần làm giàu thêm cho nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng.

Việt Bắc

Nguồn Biên Phòng : https://bienphong.com.vn/le-ca-rang-cua-dong-bao-dan-toc-hre-post499740.html