Liễn đỏ và phong vị Tết xưa

3 giờ trướcBài gốc

Tạo hình và niềm tin tâm linh

"Liễn" là tên gọi chung cho các tấm giấy hồng điều dùng để viết chữ, câu đối trang trí trong nhà. Một trong những dòng sản phẩm liễn đặc trưng ra đời từ làng Chuồn (tên chữ là An Truyền, phường Mỹ Thượng, thành phố Huế), vùng đất nổi tiếng với truyền thống hiếu học và khoa bảng của xứ Huế.

Những bức liễn trở thành một phần không thể thiếu trong không khí Tết của nhiều gia đình xứ Huế. Ảnh: Liễn làng Chuồn

Khác với nhiều làng nghề dựa vào tài nguyên thiên nhiên, nghề làm liễn bắt nguồn từ vốn liếng tri thức và văn hóa của làng. Người thợ không chỉ khéo tay mà còn phải am hiểu thư pháp và các điển tích, điển cố. Sản phẩm chính là những bộ liễn gồm một chữ đại tự (Phúc, Lộc, Thọ) ở giữa và các cặp câu đối hai bên, trang trí họa tiết truyền thống như Tứ linh (long, lân, quy, phụng), mai, đào... Mỗi bộ liễn là một chỉnh thể văn hóa, nơi chữ viết, tạo hình, màu sắc và niềm tin tâm linh hòa quyện.

Một trong những giá trị đặc sắc của liễn làng Chuồn nằm ở kỹ thuật chế tác “nửa in, nửa vẽ”. Mộc bản được dùng để in phần chữ và các đường nét chính, bảo đảm sự chuẩn mực và tốc độ sản xuất. Sau đó, nghệ nhân sẽ tô, vờn màu tinh tế để thổi hồn vào tác phẩm. Chính công đoạn tô vẽ thủ công đã khiến mỗi bộ liễn, dù in từ cùng một mộc bản, vẫn mang những sắc thái riêng biệt.

Theo các cụ cao niên, trong giai đoạn nghề phát triển rực rỡ, khoảng 2 tháng trước Tết, các gia đình ở làng Chuồn lại tất bật sản xuất hàng ngàn bộ liễn để cung cấp cho khắp các chợ trong vùng và các khu vực lân cận, trở thành một phần không thể thiếu trong không khí Tết của nhiều gia đình xứ Huế.

Thế nhưng, thời gian và biến động lịch sử đã để lại khoảng lặng đầy tiếc nuối. Các sản phẩm trang trí hiện đại, với màu sắc bắt mắt và độ bền cao dần thay thế tấm liễn giấy mộc mạc. Bên cạnh đó, chữ Hán - Nôm rút khỏi đời sống cũng làm “linh hồn” của liễn dần phai. Từ một vật phẩm chứa đựng tri thức và ước vọng, liễn trở thành tranh trang trí thuần túy. Cuối cùng, sự đứt gãy thế hệ kế thừa đã khép lại nghề truyền thống này, khi không còn ai trong làng nối nghiệp, mộc bản thất lạc, tri thức không được trao truyền. Ngày nay, liễn làng Chuồn chỉ còn tồn tại trong ký ức của những người cao tuổi và qua vài tư liệu hiếm hoi.

Mang phong vị Tết xưa trở lại

Không cam lòng để một phần ký ức văn hóa bị xóa nhòa, dự án “Hồi sinh nghề liễn làng Chuồn” do anh Ngô Quý Đức - một người trẻ yêu di sản khởi xướng, đã bắt đầu hành trình đầy thử thách: đi tìm và kết nối những mảnh ghép ký ức. “Trong suốt thời gian làm việc với các làng nghề, tôi nhận ra một sợi dây liên kết vô hình nhưng bền chặt. Kỹ thuật in khắc của liễn làng Chuồn có sự tương đồng và gắn kết với mộc bản làng Thanh Liễu, có chung một dòng chảy với các dòng tranh dân gian khác như Hàng Trống, tranh Đông Hồ, tranh Kim Hoàng, với nghề làm giấy dó, giấy điều xưa... Di sản của cha ông luôn có cách để nương tựa vào nhau mà sống”.

Nghệ nhân từ nhiều làng nghề làm tranh, làm giấy, cùng góp sức, góp tri thức để phục dựng từng công đoạn: từ khắc mộc bản, pha màu, in liễn, đến kỹ thuật tô vẽ, vờn màu theo lối xưa. Dự án cũng đối diện với thách thức lớn nhất: toàn bộ mộc bản cổ đã thất lạc. Giải pháp được lựa chọn là phục dựng mộc bản - "chìa khóa" để hồi sinh di sản.

Dự án nỗ lực kết nối những mảnh ghép ký ức để đưa sắc tranh liễn trở lại. Ảnh: Liễn làng Chuồn

Hành trình bắt đầu từ những tư liệu hình ảnh ít ỏi còn sót lại. Từ các bức ảnh cũ, nhóm dự án số hóa, phóng lớn, in ra giấy, rồi cẩn trọng “đi lại” từng nét vẽ của tiền nhân để lột tả cái “thần” trong từng đường nét. Sau đó, bản vẽ được chuyển thể lên mộc bản, pha chế màu từ chu sa và hoa hiên tái tạo màu sắc xưa rồi in lên giấy…

Sau một thời gian nỗ lực tìm hiểu, kết nối các nghệ nhân, nhóm đã ra mắt dự án và công bố mộc bản phục dựng đầu tiên in chữ Phúc Tứ linh cùng đôi câu đối đi cùng mang ý nghĩa tốt lành cho ngày Tết: Thiên địa tam dương thái - Càn khôn vạn sự xuân.

Nghiên cứu sâu hơn cho thấy, liễn làng Chuồn xưa không chỉ có bộ 3 tấm quen thuộc, mà còn có bộ 5 tấm dành cho không gian thờ tự lớn. Từ phát hiện ấy, dự án bổ sung hai bức liễn “Hạc ngự lưng Quy”, dựa trên sự kế thừa cốt cách, tiếp biến hình hài từ vốn văn hóa tạo hình xứ Huế, tượng trưng cho sự hài hòa Trời - Đất, cho trường thọ và khí tiết.

Từ bản vẽ khắc chạm thành tấm mộc bản tinh xảo và in ra các bức liễn, nghệ nhân trẻ Nguyễn Công Đạt (làng Thanh Liễu) cho biết, từng công đoạn đều theo kỹ thuật in tranh truyền thống, được thực hiện bằng sự chậm rãi và kính cẩn, như một cách đối thoại với kỹ thuật xưa. Qua quá trình ấy, những người thực hiện cảm nhận trọn vẹn nghề in và các làng tranh dân gian đã từng là ngọn lửa âm thầm, thắp sáng đời sống văn hóa Việt mỗi độ Tết đến, Xuân về.

Sự trở lại của những tấm liễn đỏ trên nền giấy dó không chỉ làm màu Tết thêm đậm đà, mà còn khẳng định rằng ký ức văn hóa, nếu được đánh thức đúng cách, vẫn có thể hiện diện sống động và kiêu hãnh trong không gian hiện đại. Và biết đâu, trong sắc đỏ thắm ấy, người xem không chỉ thấy Tết xưa trở về, mà còn nhận ra chính mình, trong mạch nguồn văn hóa Việt chưa từng đứt đoạn.

Di sản chỉ thực sự sống khi mang trong mình hơi thở của thời đại. Bởi vậy, không dừng lại ở việc tái hiện quá khứ, dự án tiếp tục nghiên cứu và phát triển những mẫu liễn mới, với thiết kế và nội dung được điều chỉnh để hài hòa hơn với đời sống đương đại, nhằm đưa sắc tranh liễn trở lại trong mỗi nếp nhà Việt.

Dự kiến các lớp đào tạo kỹ thuật khắc ván, in liễn, vờn màu sẽ được mở tại Huế trong thời gian tới, truyền cảm hứng cho những người trẻ tiếp nối và giữ lửa nghề. Để một ngày không xa, khi nhắc đến Huế, bên cạnh hoa giấy Thanh Tiên, hay tranh làng Sình, người ta lại tự hào gọi tên liễn làng Chuồn như một dấu ấn văn hóa đặc trưng.

Thảo Nguyên

Nguồn Đại Biểu Nhân Dân : https://daibieunhandan.vn/lien-do-va-phong-vi-tet-xua-10406905.html