Lò cao kháng chiến Hải Vân: Kỳ tích của ngành quân giới

2 giờ trướcBài gốc

Cuộc di chuyển lịch sử đến thung lũng Đồng Mười

Theo tài liệu lịch sử, năm 1947 cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp chuyển sang giai đoạn cam go, ác liệt, nên việc tự chủ sản xuất vũ khí, đạn dược phục vụ cho cuộc chiến trường kỳ là rất quan trọng. Trước hoàn cảnh ấy, Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp giao Cục Quân giới, Bộ Quốc phòng nghiên cứu xây dựng và vận hành các lò cao luyện gang cung cấp cho các công xưởng sản xuất vũ khí, trang bị cho bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương và dân quân du kích.

Người đặt nền móng đầu tiên là kỹ sư Võ Quí Huân, một trí thức kiều bào theo Bác Hồ từ Pháp về nước. Sau khi mẻ gang thử nghiệm đầu tiên thành công tại Nghệ An vào năm 1948, xưởng kim khí liên tục bị máy bay địch dội bom đánh phá. Đến cuối năm 1949, để đảm bảo bí mật và tận dụng nguồn nguyên liệu, Cục Quân giới quyết định dời xưởng về thung lũng Đồng Mười, xã Như Thanh (trước là thị trấn Bến Sung, huyện Như Thanh, tỉnh Thanh Hóa).

Lò cao kháng chiến Hải Vân trong hang núi Đồng Mười thuộc xã Như Thanh, tỉnh Thanh Hóa .(Ảnh internet)

Với tinh thần “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”, hàng trăm tấn máy móc cồng kềnh đã được quân và dân ta dùng sức người vận chuyển an toàn qua những chặng đường đèo dốc hiểm trở để tập kết về xứ Thanh. Tại đây, hai lò cao NX1 và NX2 đã được ráo riết xây dựng. Tháng 9/1951, những mẻ gang đầu tiên đã rực lửa ra lò. Để tránh bị máy bay địch phát hiện cột khói, các công nhân và kỹ sư đã sáng tạo đào một đường dẫn khói dài tới 500m, nằm sâu dưới lòng đất với nhiều lỗ tản khói.

Kỳ tích dời lò cao vào lòng núi

Đang trên đà sản xuất, khu vực lò cao lại bị thực dân Pháp phát hiện và ném bom dữ dội. Trước tình thế ngàn cân treo sợi tóc, một quyết định vô cùng táo bạo đã được đưa ra bởi kỹ sư Trần Đại Nghĩa (lúc bấy giờ là Cục trưởng Cục Quân giới): Dời toàn bộ hệ thống lò cao vào sâu trong lòng hang núi đá, cách vị trí cũ khoảng 2km.

Việc lắp đặt một hệ thống luyện kim to lớn, cồng kềnh vào lòng núi là điều chưa hề có tiền lệ trên thế giới lúc bấy giờ. Tháng 1/1953, hơn 400 phát mìn đã được sử dụng để mở rộng cửa hang. Bằng ý chí sắt đá, các cán bộ, kỹ sư và công nhân địa phương đã lắp đặt hoàn chỉnh lò cao mang ký hiệu NX3 cùng hệ thống xả hơi nước, thoát khói phức tạp ngay trong lòng núi.

Khi lò NX3 đi vào vận hành ổn định, mỗi ngày cho ra lò trung bình 3 tấn gang. Lò NX3 được khánh thành trùng với thời điểm quân dân ta làm nên chiến thắng to lớn tại đèo Hải Vân, do đó cấp trên quyết định đổi tên lò cao NX3 thành “Lò cao kháng chiến Hải Vân”.

Dù máy bay địch quần thảo trên bầu trời Đồng Mười hàng ngày, bên trong hang tối, những dòng gang đỏ rực vẫn tuôn trào. Theo thống kê, trong 4 năm hoạt động (từ năm 1951 đến 1954), hai lò cao kháng chiến NX1và NX3 đã sản xuất được hơn 500 tấn gang, đáp ứng yêu cầu sản xuất, chế tạo các loại vũ khí như mìn, lựu đạn, súng cối, đạn bazoka, nồi quân dụng... phục vụ chiến trường. Đặc biệt là trong giai đoạn từ năm 1953 đầu năm 1954, khi cuộc chiến tranh chống Pháp tại chiến trường Điện Biên Phủ đang bước vào giai đoạn ác liệt nhất. Thanh Hóa khi ấy không chỉ làm tròn vai trò hậu phương cung cấp sức người, sức của, mà còn là trung tâm sản xuất vũ khí, khí tài đắc lực của cả nước.

Du khách tham quan Lò cao kháng chiến Hải Vân. (Ảnh: TTXVN)

Chứng tích hào hùng - Địa chỉ đỏ hôm nay

Tháng 12/1954, sau khi miền Bắc hoàn toàn giải phóng, Lò cao kháng chiến Hải Vân ngừng hoạt động, khép lại sứ mệnh lịch sử của mình.

Trải qua hơn 70 năm dừng hoạt động, có thời điểm Lò cao kháng chiến Hải Vân bị lãng quên trong hang núi, không được quan tâm nên nhiều hạng mục công trình hư hỏng, xuống cấp, nhiều thiết bị sắt thép, máy móc bị kẻ xấu lấy đi khiến công trình không còn nguyên vẹn. Được sự quan tâm của địa phương, ngành văn hóa, hiện lò cao đã được trùng tu, tôn tạo nguyên trạng nhằm giáo dục truyền thống yêu nước và hình thành điểm du lịch tham quan, trải nghiệm cho du khách. Năm 2013, lò cao kháng chiến Hải Vân đã được Bộ VH-TTDL xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia.

Lò gió nóng, một trong những dấu tích của Lò cao Kháng chiến Hải Vân trong hang đá còn tồn tại đến ngày nay.

Ngoài hình hài nhà máy, công xưởng đã được trùng tu, trong hang núi vẫn còn những dấu tích viết trên vách đá của một thời hăng say lao động, kỷ luật, kỷ cương của các kỹ sư, công nhân như khẩu hiệu "Đào sâu nhớ kỹ, kiểm điểm thành tích viết tự thuật đầy đủ... cụ thể“; hay”Đề cao tương trợ, đẩy mạnh sản xuất, giúp nhau kiểm điểm lấy thành tích, viết tự thuật tốt"...

Ngày nay, về với Như Thanh, du khách không chỉ được đắm mình trong thiên nhiên xanh mát của Vườn Quốc gia Bến En mà còn được thăm lại “bảo tàng sống” Lò cao Hải Vân. Di tích đang được chính quyền địa phương và ngành văn hóa quan tâm trùng tu, tôn tạo nguyên trạng. Đây không chỉ là điểm đến du lịch trải nghiệm, mà còn là “địa chỉ đỏ” thiêng liêng nhằm giáo dục truyền thống yêu nước, lòng tự hào dân tộc về một thời kỳ gian khổ nhưng đầy oanh liệt cho các thế hệ trẻ xứ Thanh và cả nước hôm nay.

NDS

Nguồn Thanh Hóa : https://vhds.baothanhhoa.vn/thanh-hoa-xua-va-nay-lo-cao-khang-chien-hai-van-ky-tich-cua-nganh-quan-gioi-nbsp-43062.htm