Lời nhắn từ rừng già và bài toán kinh tế trách nhiệm

6 giờ trướcBài gốc

Khác với mọi năm, Vườn quốc gia Cúc Phương (Ninh Bình) dường như nhận được những tín hiệu sớm hơn của mùa hè năm 2026. Những cánh bướm mỏng manh, đủ màu sắc đã ngập tràn trên những con đường mòn ngay từ cuối tháng ba, sớm hơn lệ thường khoảng nửa tháng.

Với những người mê chụp ảnh, hiện tượng này giúp họ sớm có được những khoảnh khắc khác biệt so với những năm trước. Trong khi đó, với những người gác rừng, đây là một chỉ dấu cho thấy hệ sinh thái đang được cân bằng và duy trì vẻ hoang sơ trong một môi trường trong lành nhất.

Nhìn từ góc độ quản trị, sự “sớm hơn” của thiên nhiên cũng chính là lời nhắc nhở về những biến đổi khó lường của khí hậu, buộc các nhà quản lý rừng phải thay đổi cách tiếp cận. Đó là bảo tồn gắn liền với phát triển kinh tế phải có trách nhiệm và sự thích ứng.

Công nghệ và “lằn ranh đỏ” trong quản trị tài nguyên

Sự nhạy cảm của hệ sinh thái trước những biến động môi trường đòi hỏi các vườn quốc gia (VQG) phải thiết lập những cơ chế bảo vệ thông minh hơn. Tại VQG Côn Đảo (TPHCM), câu chuyện bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc ngăn chặn xâm hại mà là sự chủ động kiểm soát sức tải.

Ông Nguyễn Văn Ngà, Trưởng phòng Du lịch sinh thái và Giáo dục môi trường, Ban quản lý VQG Côn Đảo, phân tích trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động trực tiếp đến hệ sinh thái, Vườn quốc gia Côn Đảo xác lập “lằn ranh đỏ” rất rõ ràng.

“Mọi hoạt động du lịch sinh thái phải nằm trong giới hạn sức tải của hệ sinh thái và không làm ảnh hưởng đến các quá trình sinh học tự nhiên”, ông Ngà cho biết và giải thích “lằn ranh đỏ” này được cụ thể hóa bằng việc giới hạn số lượng khách tại các sinh cảnh đặc biệt nhạy cảm như bãi đẻ rùa biển và kiểm soát chặt chẽ không gian và thời gian tham quan.

“Chúng tôi kiên định nguyên tắc không đánh đổi bảo tồn, đánh đổi môi trường để lấy phát triển kinh tế du lịch; khi hệ sinh thái có dấu hiệu bị tác động, sẵn sàng điều chỉnh hoặc tạm dừng khai thác để đảm bảo tính toàn vẹn và khả năng phục hồi của tự nhiên”, ông chia sẻ thêm.

Đồng quan điểm này, ông Phạm Văn Dân, Phó Giám đốc VQG Bidoup - Núi Bà (Lâm Đồng), khẳng định việc phát triển phải dựa trên các nguyên tắc sinh thái được xác lập từ mô hình du lịch dựa vào cộng đồng. “Nguyên tắc không đánh đổi bảo tồn để phát triển du lịch, nghĩa là mọi hoạt động du lịch sinh thái phải đặt mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học lên hàng đầu”, ông Dân cho hay.

Để thực hiện điều này, theo ông Dân, Bidoup - Núi Bà đã áp dụng triệt để nguyên tắc “không để lại dấu vết” (Leave No Trace - LNT) và phân vùng hoạt động du lịch nghiêm ngặt. LNT là bộ quy tắc ứng xử phổ biến trong hệ thống các vườn quốc gia cũng như doanh nghiệp/tổ chức hoạn động trong lĩnh vực du lịch xanh nhằm giảm thiểu tối đa tác động tiêu cực của con người lên môi trường tự nhiên. Nội dung cốt lõi bao gồm mang theo rác thải cá nhân, không xả rác, giữ nguyên vẹn cảnh quan, hạn chế tối đa việc tạo lửa, bảo vệ động vật hoang dã và tôn trọng quyền của cộng đồng địa phương.

Bên cạnh các nguyên tắc hành vi, công nghệ đóng vai trò là "mắt thần" giám sát. VQG Bidoup - Núi Bà đã sớm áp dụng viễn thám, thiết bị bay không người lái (UAV), hệ thống SMART và bẫy ảnh tự động để theo dõi diễn biến rừng. Trong khi đó, tại Côn Đảo, chuyển đổi số được xem là chìa khóa để tiến tới mục tiêu Net Zero (phát thải ròng bằng không.

Khi dân là chủ thể hưởng lợi

Nếu công nghệ cung cấp công cụ, thì cộng đồng địa phương chính là nguồn lực thực thi bảo tồn bền vững nhất. Một báo cáo tổng hợp từ VQG Xuân Thủy cho thấy, danh hiệu Vườn di sản ASEAN mà đơn vị này vừa nhận được là kết quả của nỗ lực phục hồi hệ sinh thái thông qua việc phát huy sự tham gia của các bên liên quan, đặc biệt là cộng đồng địa phương trong việc nâng cao sinh kế vùng đệm.

Tại VQG Côn Đảo, triết lý quản trị đã chuyển hẳn sang hướng đồng quản lý. Ông Ngà cho hay để chuyển từ “bảo vệ nghiêm ngặt” sang “bảo tồn để phát triển” thì cộng đồng địa phương phải thực sự trở thành chủ thể hưởng lợi chứ không chỉ là đối tượng quản lý. Vườn đã vận hành cơ chế chia sẻ lợi ích bằng cách để người dân trực tiếp tham gia vào chuỗi dịch vụ như vận chuyển, lưu trú, hướng dẫn và các chương trình sinh kế bền vững.

“Khi quyền lợi kinh tế gắn chặt với trách nhiệm bảo tồn, người dân không chỉ là người thụ hưởng mà thực sự trở thành cánh tay nối dài, cùng chính quyền gìn giữ giá trị đa dạng sinh học một cách chủ động và lâu dài”, ông Ngà chia sẻ.

Tương tự, tại VQG Bidoup - Núi Bà, sự cộng sinh giữa VQG và người dân bản địa (chủ yếu là người K’Ho) đã tạo nên một mạng lưới bảo vệ rừng khổng lồ. Ông Dân cho biết hiện VQG thực hiện giao khoán bảo vệ rừng cho 1.295 hộ gia đình vùng đệm: “Cộng đồng địa phương là lực lượng quan trọng đồng hành cùng VQG trong công tác bảo vệ rừng. Trên quan điểm đó, cộng đồng địa phương đã tham gia và được hưởng lợi từ các hoạt động bảo vệ rừng, trồng, chăm sóc rừng và du lịch sinh thái”, ông thông tin thêm.

Từ những nhận định trên có thể thấy giá trị của du lịch sinh thái lúc này không chỉ nằm ở doanh thu, mà ở hàm lượng giáo dục môi trường. Tại VQG Côn Đảo, các tour xem rùa đẻ hay phục hồi san hô được chuẩn hóa để mỗi du khách trở thành một đại sứ môi trường. Tại VQG Bidoup - Núi Bà, đó là các chương trình trải nghiệm giáo dục vì sự phát triển bền vững theo nguyên tắc của UNESCO, gắn với diễn giải khoa học và văn hóa bản địa. Vườn quốc gia đã và đang tiếp cận kép, theo ông Dân, nghĩa là không chỉ ứng dụng công nghệ’ mà còn vận hành du lịch theo hướng phát thải thấp và giàu tính giáo dục để hướng tới những mục tiêu về giảm phát thải toàn cầu.

Sự xuất hiện sớm của những cánh bướm tại VQG Cúc Phương, việc VQG Xuân Thủy đón nhận danh hiệu quốc tế hay các làm bảo tồn gắn với sinh kế bền vững tại các VQG Côn Đảo và Bidoup – Núi Bà có thề xem là những nốt nhạc vui trong bản hòa ca giữa con người và thiên nhiên. Tuy nhiên, thiên nhiên luôn thay đổi và những “lằn ranh đỏ” về sức tải hay mô hình đồng quản lý chính là những hàng rào kỹ thuật cần thiết để đảm bảo rằng, những cánh bướm ấy sẽ vẫn trở về đúng hẹn, và những “kho báu xanh” của quốc gia không bị bào mòn bởi những lợi ích kinh tế ngắn hạn.

Nhân Tâm

Nguồn Saigon Times : https://thesaigontimes.vn/loi-nhan-tu-rung-gia-va-bai-toan-kinh-te-trach-nhiem/