Long mã linh vật độc đáo

2 giờ trướcBài gốc

Trong kho tàng biểu tượng truyền thống phương Đông, long mã không phổ biến theo kiểu đại chúng mà xuất hiện đúng chỗ, đúng lúc và mang những ý nghĩa sâu xa. Ở Huế, vùng đất từng là kinh đô triều Nguyễn - nơi hội tụ tinh hoa mỹ học cung đình Việt Nam, long mã không chỉ tồn tại trong truyền thuyết hay thư tịch cổ mà còn đi vào đời sống tinh thần, hiện diện bền bỉ trong kiến trúc, cảnh quan và tâm thức con người.

Theo truyền thuyết Trung Hoa, long mã gắn với một trong những khoảnh khắc khai sinh quan trọng nhất của tư duy triết học Á Đông. Tương truyền, long mã xuất hiện từ sông Hoàng Hà, lưng mang đồ hình vũ trụ, trao cho Phục Hy những ký hiệu đầu tiên để hình thành bát quái và Kinh Dịch. Từ đó, long mã được xem như linh vật của thiên thư, biểu tượng của trí tuệ trời ban, của trật tự vũ trụ và sự vận hành trời - đất - con người hài hòa.

Khi dòng chảy văn hóa ấy lan tỏa và tiếp biến sang Việt Nam, long mã không tồn tại như một hình ảnh vay mượn đơn thuần mà được bản địa hóa sâu sắc, hòa nhập với tư duy âm dương - ngũ hành và quan niệm nhân sinh của người Việt. Trong bối cảnh đó, Huế - trung tâm chính trị, văn hóa và tư tưởng của đất nước hàng thế kỷ - đã tiếp nhận và phát triển hình tượng long mã theo cách rất riêng, vừa trang trọng, chuẩn mực vừa mềm mại, hài hòa với cảnh quan và đời sống.

Về tạo hình, long mã là sự kết hợp độc đáo giữa rồng và ngựa. Thân hình ngựa khỏe khoắn - tượng trưng cho sức bền, sự dẻo dai và khả năng vận hành không ngừng; còn đầu rồng, vảy rồng, mây nước bao quanh biểu trưng cho linh khí, trí tuệ và mối liên thông với cõi trời. Rồng (bay lên, theo trục tung) kết hợp với ngựa (phi ngang, theo trục hoành) khiến long mã còn được xem là biểu hiện của chí khí, tinh thần "tung hoành ngang dọc" của người quân tử.

Long mã thường được thể hiện trong trạng thái chuyển động: Phi nước đại trên sóng nước, vươn mình giữa mây trời hoặc tiến về phía trước với khí thế mạnh mẽ nhưng không dữ dội. Chính sự kết hợp giữa động và tĩnh, giữa sức mạnh trần thế và linh khí siêu nhiên ấy đã làm nên một linh vật mang tinh thần khai mở, dẫn dắt và phụng sự, khác biệt rõ rệt với hình ảnh rồng mang tính đế quyền tuyệt đối.

Ở Huế, long mã xuất hiện dày đặc và rất đặc trưng, đặc biệt trên bình phong - yếu tố quan trọng trong kiến trúc truyền thống và phong thủy cung đình. Không chỉ là cấu kiện kiến trúc có chức năng che chắn, bình phong còn được xem như "tấm lọc" sinh khí, điều hòa các dòng năng lượng giữa không gian bên trong và bên ngoài.

Việc lựa chọn linh vật trang trí bình phong vì thế mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, phản ánh quan niệm sống, thẩm mỹ và triết lý của gia chủ cũng như của cả một nền văn hóa. Linh vật trên bình phong phải mang ý nghĩa trấn tà khí, dẫn cát khí, khai thông vận hội, và long mã là phù hợp nhất.

Trong hệ thống linh vật, long mã được người Huế đặc biệt ưa chuộng bởi tính chất ôn hòa và minh triết. Nếu rồng biểu trưng cho quyền lực tối thượng, dễ tạo cảm giác nặng về uy quyền còn phượng gắn với phú quý, cao sang thì long mã lại đại diện cho trí tuệ, điềm lành, sự hanh thông và vận hành bền bỉ theo thời gian. Đặt long mã trên bình phong là gửi gắm mong muốn về cuộc sống thuận hòa, gia đạo yên ổn, con đường tiến thân dựa trên tri thức và đạo lý.

Không chỉ trong hoàng cung hay lăng tẩm, long mã còn xuất hiện phổ biến trên bình phong ở nhà rường, nhà vườn xứ Huế - những không gian sống mang đậm triết lý "thiên nhân hợp nhất". Ở đó, long mã thường được thể hiện trong bố cục hài hòa với núi non, sông nước, mây trời của bể cạn - non bộ đặt cạnh bình phong, phản ánh thế giới quan coi con người là một phần của tự nhiên, sống thuận theo quy luật vận hành của đất trời. Long mã hiện diện trong không gian ấy cho thấy người Huế không chỉ quan tâm đến vẻ đẹp hình thức mà còn đặt nặng chiều sâu tinh thần và giá trị biểu tượng.

Trong một số nghiên cứu về hệ thống linh vật cung đình và dân gian Huế, tôi từng nhấn mạnh tư duy biểu tượng ở đây không bị đóng khung trong bộ tứ linh cứng nhắc. Ngoài long, lân, quy, phụng, Huế còn dành vị trí đáng kể cho các linh vật mang tính minh triết và điều hòa như long mã, hổ hay hạc. Điều này phản ánh một lựa chọn mang tính văn hóa: Đề cao trí tuệ, sự cân bằng và bền vững, hơn là phô trương quyền lực hay sức mạnh thị uy.

Với nền tảng tư duy ấy, việc lựa chọn long mã làm linh vật biểu trưng cho Festival Huế là một quyết định mang nhiều ý nghĩa. Festival Huế không chỉ là chuỗi sự kiện lễ hội mà còn là không gian đối thoại văn hóa, nơi quá khứ và hiện tại gặp gỡ, nơi truyền thống được làm mới bằng tinh thần sáng tạo đương đại. Long mã, với hình ảnh linh vật mang thiên thư cổ xưa nhưng luôn trong trạng thái vận động, trở thành biểu tượng phù hợp cho tinh thần ấy.

Long mã không đại diện cho quyền uy áp chế, cũng không mang tính đối kháng mà là hình ảnh của sự dẫn dắt, khai mở và kết nối. Trong bối cảnh Huế bước vào giai đoạn mới, trở thành thành phố và lựa chọn con đường phát triển dựa trên nền tảng văn hóa - di sản, long mã gửi đi thông điệp rõ ràng: Phát triển bằng trí tuệ, bằng sự hài hòa với thiên nhiên, bằng đối thoại và sáng tạo, chứ không bằng sự phá vỡ hay đối đầu.

Từ truyền thuyết xa xưa đến kiến trúc cung đình, từ bình phong nhà vườn đến không gian lễ hội đương đại, long mã hiện diện như một biểu tượng bền bỉ trong đời sống tinh thần của người Huế. Long mã là sự kết tinh giữa linh vật trang trí với cách nghĩ, hệ giá trị và lựa chọn văn hóa mang tính lâu dài.

Trong dòng chảy không ngừng của thời gian, khi Huế tiếp tục tìm kiếm sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, giữa truyền thống và hiện đại, hình ảnh long mã vẫn âm thầm nhắc nhớ về một con đường vươn lên dựa trên sự minh triết, nhân văn và hài hòa. Đó cũng là con đường mà Huế đã chọn và đang kiên định theo đuổi.

TS PHAN THANH HẢI (Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Huế)

Nguồn NLĐ : https://nld.com.vn/long-ma-linh-vat-doc-dao-196260213103010241.htm