Luật Đô thị đặc biệt: Phân quyền triệt để cho TP.HCM bứt phá mạnh mẽ

3 giờ trướcBài gốc

Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt được kỳ vọng sẽ tạo ra bước ngoặt về thể chế, mang lại bệ phóng phát triển mạnh mẽ cho TP.HCM. Điểm sáng lớn nhất của dự thảo lần này là việc nhấn mạnh nguyên tắc phân quyền “toàn diện, triệt để” nhằm tháo gỡ triệt để những điểm nghẽn của cơ chế “xin-cho”.

TS Nguyễn Thị Thiện Trí, ĐH Luật TP.HCM, kỳ vọng TP.HCM sẽ thực sự trở thành một đô thị đặc biệt với quyền chủ động tương xứng, thực sự “được quyết, được làm và được chịu trách nhiệm”.

TS Nguyễn Thị Thiện Trí, ĐH Luật TP.HCM. Ảnh: LÊ THOA

Chuyển giao toàn bộ thẩm quyền cho chính quyền đô thị

. Phóng viên: Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt nhấn mạnh nguyên tắc “phân quyền triệt để, toàn diện” trên hầu hết các lĩnh vực. Theo bà, cần hiểu và hiện thực hóa khái niệm “triệt để” này như thế nào?

+ TS Nguyễn Thị Thiện Trí : Việc dự thảo luật đưa ra nguyên tắc phân quyền “toàn diện, triệt để” là tiến bộ vượt bậc so với cơ chế phân định thẩm quyền hiện nay và trước đây.

Toàn diện được hiểu là phân quyền đầy đủ trên tất cả ngành, lĩnh vực, chỉ trừ những ngành, lĩnh vực trung ương cần nắm giữ vai trò quyết định trực tiếp và trong dự thảo cũng nêu rõ.

Triệt để được hiểu là những gì đô thị đặc biệt làm được thì chuyển giao toàn bộ cho chính quyền đô thị, trung ương không giữ lại hay tham gia quyết định hoặc phê duyệt, cho phép… Tuy nhiên, những loại việc được chuyển giao phải đáp ứng tiêu chuẩn cụ thể để bảo đảm khi giao xuống địa phương, trung ương không phải can thiệp thường xuyên bằng các cơ chế hành chính.

Các tiêu chuẩn gồm loại việc phát sinh và có nhu cầu giải quyết trong phạm vi địa phương; chính quyền đô thị có nguồn lực và năng lực đủ để giải quyết; phải có cơ chế giám sát và cơ chế xác định trách nhiệm cho chính quyền đô thị minh bạch, công khai.

Xác định việc nào để chuyển giao cho chính quyền đô thị cũng cần nhìn theo sản phẩm đầu ra của ngành, lĩnh vực để bảo đảm không xé lẻ hay cắt khúc “gói” quyết định quản lý. Đồng thời, có sự chuyển giao phù hợp với từng mức độ quản lý của từng ngành, lĩnh vực, không áp dụng một mô típ chung cho các ngành và các cấp độ quyết định.

Chúng ta phải hiểu rõ không phải chuyển giao càng nhiều mới càng triệt để mà cần đề cao sự phù hợp khách quan của chính quyền đô thị, trong đó nguồn lực địa phương là then chốt.

. Dự thảo hiện nay đã có những quy định theo hướng trao quyền tự quyết cho chính quyền đô thị đặc biệt TP.HCM.

+ Đúng vậy. Một mặt, chuyển giao thẩm quyền từ trung ương xuống chính quyền đô thị đặc biệt theo hướng thẩm quyền Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội chuyển giao cho HĐND, thẩm quyền Chính phủ đưa về UBND, thẩm quyền Thủ tướng đưa về chủ tịch UBND. Mặt khác, dự thảo cũng trao cho chính quyền đô thị được ban hành quy định chi tiết khác với quy định của Chính phủ và các bộ, cơ quan ngang bộ; được ban hành cơ chế thí điểm trong trường hợp luật chưa quy định…

Quy định này về cơ bản trao quyền khá mạnh mẽ cho chính quyền đô thị so với cơ chế hiện nay nhưng một số cơ chế vẫn phải xin ý trung ương. Quyền chủ động mang tính “cơ chế” cho chính quyền đô thị có lẽ vẫn cần thêm sự mở đường của trung ương.

Luật Đô thị đặc biệt góp phần giúp TP.HCM trở thành một đô thị đặc biệt với quyền chủ động tương xứng, thực sự “được quyết, được làm và được chịu trách nhiệm”. Ảnh: THUẬN VĂN

Giải quyết 2 điểm nghẽn lớn

. Như bà đề cập, dự thảo đặt ra vấn đề rất mới là cho phép TP.HCM ban hành văn bản quy phạm pháp luật khác với văn bản của cơ quan trung ương và quyết định thí điểm các mô hình kinh tế mới chưa có tiền lệ? Liệu đây có phải là chìa khóa then chốt để TP chấm dứt hoàn toàn cơ chế “xin-cho”?

+ Hai thẩm quyền trên của chính quyền đô thị giúp giải quyết được hai điểm nghẽn lớn mà hầu hết các đô thị lớn, đặc biệt là TP.HCM gặp phải.

Thẩm quyền ban hành văn bản khác với văn bản của cơ quan trung ương sẽ giải quyết được điểm nghẽn lớn nhất là thiếu quy định từ văn bản dưới luật (nghị định, thông tư) điều chỉnh kịp thời hoặc có quy định nhưng không phù hợp. Còn thẩm quyền ban hành cơ chế thí điểm sẽ giải quyết câu chuyện chưa có luật chung hoặc luật chung không đáp ứng nhu cầu của đô thị đặc biệt.

Ở thẩm quyền thứ nhất, chính quyền đô thị chỉ thực sự chủ động và xóa được điểm nghẽn thể chế tại đô thị khi khoảng trống luật để lại cho văn bản quy định chi tiết đủ lớn. Nếu khoảng trống luật để lại không đủ cho một sự khác biệt cần thiết ở đô thị thì phải sử dụng thẩm quyền thứ hai là ban hành cơ chế thí điểm. Cơ chế thí điểm này cho phép khác luôn cả luật hiện hành.

Tuy nhiên, thẩm quyền ban hành cơ chế thí điểm của chính quyền đô thị trong dự thảo vẫn chịu sự cho phép của trung ương cả giai đoạn ban hành và sau thí điểm. Do vậy, cần thêm một sự dứt khoát hơn nữa điểm này để chính quyền đô thị được chủ động nhiều hơn nữa.

Bản chất của thí điểm và quy trình xin được thí điểm cùng sự công khai kết quả thí điểm đã là một cơ chế giám sát rất hiệu quả của trung ương, việc chính quyền đô thị phải một lần nữa xin trung ương ban hành quy định chính thức thì nguy cơ “xin-cho” vẫn có thể xảy ra.

Tại dự thảo Luật Đô thị đặc biệt, trung ương đã chuyển giao quyền quyết định chủ động cho TP.HCM ở nhiều hạng mục quan trọng về kinh tế - xã hội.

Làm rõ tiêu chuẩn miễn trừ trách nhiệm để tránh “vùng trũng”

. Trao quyền lớn phải đi đôi với trách nhiệm cao. Dự thảo quy định rất rõ về trách nhiệm giải trình công khai và đặc biệt là cơ chế loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý cho cán bộ thực hiện nhiệm vụ vì lợi ích chung, không vụ lợi.

+ Trao quyền kèm theo trách nhiệm là hai mặt thống nhất của một vấn đề, trao quyền càng rõ ràng, minh bạch thì việc xác định trách nhiệm càng chặt chẽ. Thực ra phần lớn cán bộ, công chức không sợ trách nhiệm mà điều đáng lo là sự thiếu minh bạch trong xác định trách nhiệm. Và mấu chốt của vấn đề nằm ở chỗ câu trả lời “việc này thuộc thẩm quyền quyết định của ai” thì không rõ. Do đó, phân định thẩm quyền càng đâu ra đó sẽ là tiền đề cho câu chuyện kiểm soát quyền lực chính quyền đô thị.

Theo dự thảo, kiểm soát quyền lực đô thị được thực hiện bằng nhiều cơ chế. Trong đó, luật xác định từng cơ quan, chức danh trong chính quyền đô thị được làm gì và không được làm gì chính là mô hình kiểm soát của trung ương đối với địa phương. Ngoài ra còn có cơ chế phê chuẩn, xin phép trung ương; cơ chế báo cáo, giải trình; kiểm tra, thanh tra; cơ chế giám sát của HĐND, các tổ chức xã hội; cơ chế khiếu nại, tố cáo và giải quyết vụ án hành chính của TAND theo quy định chung…

Tôi cho rằng cơ chế thì nhiều nhưng hiệu quả lại nằm ở tính thực chất của cơ chế. Dự thảo vẫn chỉ sử dụng các cơ chế kiểm soát truyền thống, chưa có sự xuất hiện của cơ chế kiểm soát đặc trưng của chính quyền đô thị, đó là phát huy quyền kiểm soát trực tiếp của người thông qua cơ chế bầu trực tiếp người đứng đầu chính quyền các cấp hoặc trưng cầu ý dân.

Với Luật Đô thị đặc biệt, lần đầu tiên trung ương chuyển giao quyền quyết định chủ động cho địa phương ở nhiều hạng mục quan trọng về kinh tế - xã hội. Do vậy, việc áp dụng một số cơ chế miễn trừ trách nhiệm là hợp lý nhằm khuyến khích và tạo sự an tâm trong việc đưa ra các quyết định quan trọng.

Tuy nhiên, điều cần làm rõ mà cũng chính là “khoảng trống” mà nếu không có quy định chi tiết và cơ chế xác định rõ ràng, minh bạch thì sẽ có nguy cơ trở thành “vùng trũng”. Đó chính là việc xác định các tiêu chuẩn khá định tính để được miễn trừ trách nhiệm, như không vụ lợi, có động cơ mục đích vì sự phát triển chung của đô thị đặc biệt…

Suy cho cùng, điều quan trọng và giữ vai trò quyết định sự phát triển của một đô thị đặc biệt không chỉ là thể chế đặc biệt mà phải có những “con người đặc biệt”. Đặc biệt ở đây chính là tinh thần của sự chủ động, dám quyết, dám hành động, dám chịu trách nhiệm và đặc biệt là phải có tình yêu và sự gắn bó với đô thị.

. Xin cảm ơn bà.

Gỡ bỏ các rào chắn để phân cấp thực chất

Để phân cấp, phân quyền thực sự triệt để và toàn diện trong bối cảnh chuyển tiếp từ mô hình triển khai thi hành sang mô hình quyết sách, theo tôi, cách phân quyền cần xem xét bỏ đi một số rào chắn.

Chẳng hạn, cần xem xét cho chính quyền đô thị được chủ động sử dụng thẩm quyền của mình thông qua cơ chế toàn quyền phân cấp cho cấp dưới để nơi đây trở thành đầu mối trong quan hệ phân quyền với chính quyền trung ương.

Việc phân quyền nên giao cho toàn bộ chính quyền đô thị, không phân định từng cơ quan, từng chức danh như dự thảo để bảo đảm tính gắn kết của chính quyền đô thị.

Hơn nữa, việc phân quyền từng cơ quan, chức danh như hiện nay nếu không có kết nối chung sẽ rất dễ xảy ra nguy cơ cục bộ “ăn cây nào rào cây nấy”; tính gắn kết, nhất quán, đồng bộ trong ban hành, thực thi sẽ gặp khó khăn từ nội bộ êkíp chính quyền đô thị. Trách nhiệm với trung ương, người dân cũng bị phân tán thay vì gom về đầu mối.

Chế độ thủ trưởng của người đứng đầu chính quyền đô thị chưa được đề cao và đó là giới hạn lớn cho xây dựng mô hình chính quyền đô thị đúng nghĩa. Hay quyền quyết định sau thí điểm cũng là nội dung cần được dứt khoát trao quyền cho chính quyền đô thị nhằm tạo thế chủ động, tạo quyền quyết định cho TP.HCM…

TS NGUYỄN THỊ THIỆN TRÍ

*****

GÓC NHÌN:

Phân quyền toàn diện là chuyển giao quyền lực thực chất cho TP.HCM

Tinh thần phân quyền triệt để, toàn diện trong dự thảo Luật Đô thị đặc biệt cần được hiểu là sự chuyển giao thực chất quyền lực quản lý nhà nước từ trung ương cho TP.HCM trên hầu hết các lĩnh vực.

Tính “triệt để” ở đây chính là cơ sở pháp lý vững chắc bảo đảm cho TP.HCM thực sự nắm trong tay quyền tự quyết định, quyền trực tiếp tổ chức thực hiện, đi kèm với đó là quyền chịu trách nhiệm hoàn toàn đối với các vấn đề thuộc phạm vi quản lý.

Điều này đòi hỏi phải phân định thật rõ ràng, minh bạch cơ chế phân quyền giữa trung ương và TP.HCM, tăng cường thẩm quyền, trách nhiệm người đứng đầu gắn liền với cơ chế kiểm soát quyền lực, đặc biệt phải tháo gỡ các nút thắt trong những lĩnh vực quy hoạch, đầu tư và phát triển kinh tế - xã hội.

Từ góc nhìn chuyên môn, theo tôi, để hiện thực hóa trọn vẹn tinh thần này, TP.HCM phải được trao quyền tự chủ ở mức độ cao hơn hẳn trong các lĩnh vực then chốt, gồm quy hoạch, đầu tư, tài chính - ngân sách, quản lý đất đai, phát triển hạ tầng, khoa học công nghệ và cấu trúc tổ chức bộ máy.

Đi sâu vào chi tiết, TP cần được chủ động tối đa trong công tác quản lý và tăng quyền tự chủ ngân sách địa phương, mạnh dạn phát triển công cụ trái phiếu đô thị, xây dựng một cơ chế tài chính vùng liên kết chặt chẽ tiến tới các mô hình khu thương mại tự do.

TP cũng phải được chủ động quyết định các cơ chế huy động tối đa mọi nguồn lực từ xã hội, tối ưu hóa việc sử dụng tài sản công, có chính sách đột phá nhằm thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao và thiết kế riêng các cơ chế tài chính linh hoạt, bám sát đặc thù phát triển vượt trội.

Riêng với những vấn đề mang tính đặc thù nội tại của một đô thị đặc biệt, như các dự án lớn, quan trọng, cấp bách, TP.HCM cần được luật hóa quyền tự quyết định nhanh chóng, kịp thời thông qua các thủ tục đầu tư, xây dựng rút gọn, thay vì phải chờ xin ý kiến hay chờ cấp trên phê duyệt theo cơ chế thông thường.

Ngoài ra, hành lang pháp lý mới cần tạo không gian mở để TP.HCM chủ động thiết kế, lựa chọn mô hình quản trị công hiện đại, tinh gọn và đạt hiệu quả thực chất, tương xứng với quy mô dân số siêu đô thị, tốc độ đô thị hóa chóng mặt cũng như vai trò đầu tàu kinh tế.

Nhìn sâu vào các quy định của dự thảo lần này, tôi thực sự ấn tượng với hàng loạt cơ chế đột phá, sẵn sàng vượt rào các khung pháp lý thông thường. Nổi bật là mở rộng đáng kể thẩm quyền cho HĐND TP.HCM trong trực tiếp quyết định các chính sách đặc thù, chủ động phân bổ các nguồn lực trọng yếu và giám sát các chương trình phát triển mang tầm vóc lớn.

Một bước tiến mạnh mẽ khác là HĐND TP được trao quyền tự quyết định tổng biên chế cán bộ, công chức tăng thêm đến 20% so với số lượng được cơ quan trung ương giao theo từng giai đoạn và hằng năm, trên cơ sở TP tự cân đối nguồn ngân sách địa phương để chi trả.

Không những thế, dự thảo còn trao quyền chủ động rất lớn cho chính quyền TP trong sắp xếp bộ máy. Cụ thể, UBND TP.HCM được quyết định thành lập mới, đặt tên, tổ chức lại hoặc giải thể các cơ quan chuyên môn, tổ chức hành chính cũng như các đơn vị sự nghiệp công lập, hoàn toàn căn cứ vào nhu cầu và tình hình thực tế khách quan của địa phương.

Chính cơ chế mang tính cách mạng này sẽ giúp bộ máy hành chính của TP.HCM tinh gọn, vận hành trơn tru, linh hoạt hơn mà không bị trói buộc quá mức bởi các khung định biên chung.

Dẫu vậy, chúng ta cần nhìn nhận khách quan rằng dự thảo Luật Đô thị đặc biệt tuy đã quy định rõ ràng và mở đường cho phép thực thi những thẩm quyền vượt trội này nhưng trên thực tế, việc triển khai có đạt được hiệu quả như kỳ vọng hay không lại phụ thuộc rất lớn vào việc TP.HCM có thực sự dám áp dụng và tuân thủ nghiêm túc nguyên tắc phân quyền triệt để, toàn diện đến từng cấp.

Sự thành bại của cơ chế này còn phụ thuộc mật thiết vào bản lĩnh, năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ, công chức, cùng với việc phải thiết lập bằng được cơ chế kiểm tra, giám sát quyền lực thực sự hiệu quả và cần thiết.

Nếu đồng bộ thực hiện thành công tất cả điều kiện tiên quyết này thì Luật Đô thị đặc biệt khi chính thức được thông qua chắc chắn sẽ trở thành bệ phóng thể chế vững chắc, hoàn toàn có thể tạo ra sức bật mới, đưa TP.HCM phát triển bứt phá.

TS NGUYỄN TRẦN NHƯ KHUÊ, khoa Luật - ĐH Văn Lang

LÊ THOA thực hiện

Nguồn PLO : https://plo.vn/luat-do-thi-dac-biet-phan-quyen-triet-de-cho-tphcm-but-pha-manh-me-post911986.html