Luật Thủ đô (sửa đổi): Định vị khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo là động lực nâng cao chất lượng quản trị đô thị Thủ đô

3 giờ trướcBài gốc

Hà Nội không chỉ là trung tâm chính trị-hành chính quốc gia, mà còn là hạt nhân của vùng Đồng bằng sông Hồng, trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Sau hơn 10 năm triển khai Luật Thủ đô, bối cảnh phát triển mới đặt ra yêu cầu hoàn thiện thể chế dành riêng cho Hà Nội. Trả lời phỏng vấn báo chí, TS Trần Văn Khải, Phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội đã có những chia sẻ về nội dung phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quy định trong dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi).

Phóng viên (PV): Chính phủ vừa có Tờ trình gửi Quốc hội về dự án Luật Thủ đô (sửa đổi). Đồng chí nhận định thế nào về việc dự thảo luật đã dành một chương quy định về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số?

TS Trần Văn Khải: Trước hết, cần thấy rằng, nền tảng chính trị, chiến lược của việc sửa đổi Luật Thủ đô lần này nằm ở sự dịch chuyển rất rõ trong tư duy phát triển quốc gia. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã xác lập mô hình tăng trưởng mới, nhấn mạnh đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia làm động lực chính; đồng thời đặt ra yêu cầu tháo gỡ dứt điểm các điểm nghẽn, nút thắt về thể chế để tăng tốc phát triển. Nền tảng này tương thích với các định hướng của Bộ Chính trị về phát triển Thủ đô và phát triển đô thị bền vững theo hướng hiện đại, thông minh.

TS Trần Văn Khải.

Tờ trình của Chính phủ gửi Quốc hội về dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) cho thấy, mặc dù Luật Thủ đô năm 2024 mới có hiệu lực song việc tiếp tục sửa đổi được đặt ra vì nhiều chính sách đặc thù đã được các luật/nghị quyết khác kế thừa làm giảm tính vượt trội; yêu cầu phân quyền, đổi mới quản trị theo mô hình hiện đại cần khung pháp lý rộng hơn. Mặt khác, thực tiễn đang đặt ra nhiều vấn đề đô thị lớn, dai dẳng như ùn tắc giao thông, ngập úng, ô nhiễm môi trường, đặc biệt là ô nhiễm không khí hay trật tự xây dựng, quản lý đất đai, an toàn thực phẩm...

Điểm đáng chú ý là Tờ trình này định vị khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số như một động lực quan trọng để đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh và chất lượng quản trị đô thị của Thủ đô.

Điểm nhấn trực tiếp nằm ở Chương V về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Chương này thiết kế các nguyên tắc phát triển (tích hợp vào hoạch định chính sách; ưu tiên giải bài toán lớn; trọng dụng nhân tài; linh hoạt ngân sách theo đầu ra; chấp nhận rủi ro và miễn trừ trách nhiệm đối với rủi ro). Đồng thời, trao thẩm quyền cho HĐND và UBND thành phố trong việc cụ thể hóa cơ chế tài chính, quỹ đầu tư mạo hiểm có sử dụng ngân sách, khấu trừ chi nghiên cứu và phát triển (R&D) ở mức cao, cơ chế khoán chi, rút gọn mua sắm, cũng như quản trị dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Việc quy định thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) và phát triển khu công nghệ cao, trong đó xác định Khu công nghệ cao Hòa Lạc là khu trọng điểm nghiên cứu - phát triển - thử nghiệm - đào tạo - sản xuất, cho thấy dự thảo luật muốn tạo cả “hạ tầng thể chế” và “hạ tầng không gian” cho đô thị đổi mới sáng tạo.

Tôi đánh giá việc dự thảo luật dành riêng một chương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là lựa chọn đúng thời điểm, đúng trọng tâm. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng coi khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số là động lực chính của mô hình tăng trưởng mới. Vì vậy, muốn Thủ đô thật sự đi trước, mở đường, thì Luật Thủ đô phải đặt nội dung này thành trụ cột thể chế, chứ không chỉ dừng ở các quy định nguyên tắc hoặc khẩu hiệu khuyến khích chung.

Qua nghiên cứu dự thảo luật, tôi thấy rằng, điểm mạnh của chương này là đưa tư duy giải bài toán lớn của đô thị vào luật. Dự thảo yêu cầu tích hợp khoa học - công nghệ và chuyển đổi số trong hoạch định chính sách, quản lý nhà nước và phát triển các ngành, lĩnh vực; ưu tiên giải quyết những vấn đề gắn trực tiếp đến chất lượng sống và năng lực cạnh tranh của thành phố, kể cả các bài toán đòi hỏi dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo. Đây là bước chuyển quan trọng từ “đầu tư theo đề tài” sang “đặt hàng theo vấn đề”, qua đó kéo các chủ thể của hệ sinh thái viện - trường - doanh nghiệp - cơ quan quản lý cùng tham gia và cùng chịu trách nhiệm về kết quả đầu ra. Tinh thần này cũng phù hợp với định hướng phát triển Thủ đô đến 2030, tầm nhìn 2045, trong đó nhấn mạnh vai trò của trung tâm tri thức và động lực vùng của Hà Nội.

Về công cụ thực thi, dự thảo luật đã chạm đúng điểm nghẽn thường gặp, đó là tài chính, mua sắm và dữ liệu. Các quy định về ngân sách linh hoạt theo đầu ra; cơ chế khoán chi; thủ tục mua sắm rút gọn cho nhiệm vụ khoa học - công nghệ; cơ chế hình thành quỹ đầu tư mạo hiểm có sử dụng ngân sách; cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tăng chi R&D (kể cả khấu trừ chi phí ở mức cao)... tạo thành gói chính sách tương đối đồng bộ để tăng tốc thương mại hóa và mở rộng thị trường cho đổi mới. Đồng thời, việc trao thẩm quyền ban hành kiến trúc số, nền tảng số dùng chung; quy định danh mục dữ liệu mở, chia sẻ dữ liệu công - tư; và yêu cầu kết nối, khai thác cơ sở dữ liệu quốc gia cho quản trị đô thị cho thấy dự thảo nhìn đúng vai trò của dữ liệu như một tài nguyên mới.

Một góc Thủ đô Hà Nội. Ảnh: VGP

PV: Đồng chí đánh giá các nội dung quy định tại dự thảo luật đã đủ mạnh để hướng tới mục tiêu đưa Thủ đô Hà Nội trở thành một trung tâm lớn về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chưa, thưa đồng chí?

TS Trần Văn Khải: Tôi cho rằng, các quy định về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong dự thảo luật đã mạnh hơn một bước so với cách tiếp cận truyền thống, vì đặt trọng tâm vào thử nghiệm có kiểm soát, chấp nhận rủi ro và ưu đãi - hỗ trợ gắn với kết quả.

Dự thảo luật khẳng định nguyên tắc tích hợp khoa học công nghệ và chuyển đổi số vào quản lý nhà nước; ưu tiên giải bài toán lớn; đồng thời thừa nhận, muốn có đột phá thì phải có cơ chế chấp nhận rủi ro trong phạm vi kiểm soát.

Về cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox), dự thảo luật đã trao thẩm quyền cho HĐND thành phố quy định tiêu chí, điều kiện, trình tự cho phép/điều chỉnh/chấm dứt thử nghiệm; cơ chế hướng dẫn, kiểm soát; cơ chế bảo vệ người tham gia; chính sách tài trợ và khai thác dữ liệu, hạ tầng, tài sản công phục vụ thử nghiệm; và thậm chí quyết định miễn áp dụng các quy định pháp luật đối với dự án thử nghiệm cụ thể theo đề nghị của UBND. So với thông lệ quốc tế, đây là cấu trúc tương đối đầy đủ.

Về ưu đãi và nguồn lực, dự thảo luật đưa ra một bộ đòn bẩy đáng chú ý là thành lập quỹ đầu tư mạo hiểm có sử dụng ngân sách theo nguyên tắc thị trường, chấp nhận rủi ro; cơ chế khoán chi; thủ tục chỉ định thầu rút gọn cho nhiệm vụ khoa học - công nghệ; ưu đãi thuế thu nhập cá nhân đối với cá nhân thực hiện và tư vấn nhiệm vụ; cơ chế khấu trừ chi R&D ở mức cao; hỗ trợ chuyển giao công nghệ, sở hữu trí tuệ; phát triển khu công nghệ cao, trong đó Hòa Lạc được xác định là hạt nhân đổi mới sáng tạo trọng điểm.

Nếu triển khai nhất quán, bộ công cụ này có tiềm năng gỡ 3 nút thắt để trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo gồm vốn mồi và vốn mạo hiểm; cơ chế thị trường thử nghiệm (sandbox + mua sắm công); và hạ tầng không gian đổi mới (khu công nghệ cao, nền tảng dữ liệu).

Tuy nhiên, để trả lời thẳng câu hỏi “đã đủ mạnh chưa”, tôi cho rằng, dự thảo luật mạnh về hướng, nhưng còn phụ thuộc vào 3 điều kiện thực thi để đủ mạnh để về đích.

Thứ nhất, sandbox phải có giới hạn thời gian, ngưỡng rủi ro, cơ chế bồi thường khi phát sinh thiệt hại và đánh giá độc lập, để phân biệt đổi mới thật với thử nghiệm tùy tiện.

Thứ hai, miễn trừ trách nhiệm phải gắn điều kiện quy trình, công khai và không vụ lợi; đồng thời đi cùng cơ chế phòng chống trục lợi, tham nhũng và kiểm toán, như chính dự thảo đã đặt ra yêu cầu xử lý nghiêm sai phạm và chỉ miễn trách nhiệm khi tuân thủ đầy đủ quy trình, không vụ lợi.

Thứ ba, dữ liệu càng mở và càng chia sẻ thì càng phải coi bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng là nền tảng của niềm tin, phù hợp khung pháp lý hiện hành về dữ liệu cá nhân và an ninh mạng.

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!

Nguồn QĐND : https://www.qdnd.vn/xa-hoi/cac-van-de/luat-thu-do-sua-doi-dinh-vi-khoa-hoc-cong-nghe-doi-moi-sang-tao-la-dong-luc-nang-cao-chat-luong-quan-tri-do-thi-thu-do-1032439