Luật Xây dựng sửa đổi 2025: chuyển trục quản lý và những phép thử với thị trường

6 giờ trướcBài gốc

Luật Xây dựng (sửa đổi) năm 2025 theo hướng tinh gọn thủ tục, mở rộng phạm vi các trường hợp được miễn giấy phép xây dựng.

“Cởi trói” thủ tục

Sau hơn một thập kỷ thực thi, Luật Xây dựng 2014 (sửa đổi, bổ sung năm 2020) bộc lộ nhiều hạn chế, đặc biệt trong bối cảnh tốc độ đô thị hóa nhanh và nhu cầu đầu tư xây dựng ngày càng lớn. Tư duy quản lý thiên về tiền kiểm với hàng loạt thủ tục thẩm định, cấp phép, xin ý kiến đã giúp siết trật tự xây dựng trong giai đoạn đầu, nhưng về lâu dài lại trở thành lực cản cho phát triển.

Không ít dự án, nhất là dự án sử dụng vốn ngoài ngân sách, phải mất hàng tháng, thậm chí hàng năm để hoàn tất các thủ tục chuẩn bị đầu tư. Trong khi đó, trách nhiệm giữa cơ quan quản lý, chủ đầu tư và đơn vị tư vấn chưa được phân định rõ ràng, dẫn tới tình trạng “nhiều cửa nhưng không rõ cửa nào chịu trách nhiệm cuối cùng”.

Các chuyên gia trong ngành nhìn nhận, Luật Xây dựng năm 2025 được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10 và có hiệu lực từ ngày 1/7/2026 đánh dấu sự thay đổi rõ rệt khi chuyển trọng tâm sang quản lý theo rủi ro và hậu kiểm. Nhà nước không còn kiểm soát đồng loạt mọi công trình, mọi dự án, mà tập trung nguồn lực vào những công trình có mức độ ảnh hưởng lớn đến an toàn cộng đồng, môi trường, quốc phòng – an ninh. Những dự án có quy mô nhỏ, nằm trong khu vực đã có quy hoạch chi tiết, thiết kế đô thị được phê duyệt được giảm mạnh thủ tục.

Phó Cục trưởng Cục Kinh tế – Quản lý Đầu tư Xây dựng (Bộ Xây dựng) Bùi Văn Dưỡng cho biết, các nội dung cải cách được chia thành ba nhóm lớn. Trong đó, bao gồm đổi mới phương thức và nâng cao hiệu quả quản lý đầu tư xây dựng; cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện đầu tư kinh doanh và phân định rõ hơn trách nhiệm quản lý nhà nước với trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xây dựng.

Một trong những điểm thay đổi rõ nét nhất là thu hẹp diện phải xin giấy phép xây dựng. Nếu như trước đây, giấy phép gần như là “cửa ải bắt buộc” với đa số công trình, kể cả sửa chữa, cải tạo nhỏ, thì nay nhiều trường hợp được miễn phép theo hướng mỗi công trình, dự án đến khi khởi công chỉ chịu sự kiểm soát bởi một thủ tục hành chính; đồng thời cập nhật các trường hợp theo luật chuyên ngành (công trình ngoài khơi, hạ tầng hàng không…).

Luật Xây dựng 2025 không dừng ở các khâu kỹ thuật truyền thống như khảo sát, thiết kế, thi công, mà bổ sung rõ các nội dung như quản lý cấp phép xây dựng, quản lý hợp đồng, quản lý chi phí, quyết toán vốn đầu tư.

So với Luật Xây dựng 2014, cách phân loại dự án trong Luật Xây dựng 2025 được điều chỉnh theo hướng tiệm cận hơn với thực tiễn đầu tư. Luật mới phân biệt rõ dự án đầu tư công, dự án PPP, dự án sử dụng chi thường xuyên ngân sách nhà nước và nhóm dự án đầu tư kinh doanh.

Việc tách bạch nhóm dự án đầu tư kinh doanh giúp giảm sự "áp dụng máy móc" các thủ tục vốn thiết kế cho dự án sử dụng vốn Nhà nước, qua đó tạo không gian linh hoạt hơn cho khu vực doanh nghiệp, đồng thời vẫn bảo đảm yêu cầu quản lý rủi ro.

Về điều kiện năng lực, Luật Xây dựng sửa đổi bỏ điều kiện năng lực của tổ chức; đối với cá nhân có điểm mới theo hướng đánh giá trên cơ sở hồ sơ, kinh nghiệm và bỏ sát hạch; đồng thời điều chỉnh hệ thống chứng chỉ hành nghề theo hướng bỏ một số loại chứng chỉ và đặt điều kiện phù hợp với một số vị trí.

Việc phân định lại vai trò này được kỳ vọng sẽ tạo ra một thị trường dịch vụ tư vấn xây dựng chuyên nghiệp hơn. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về đạo đức nghề nghiệp, bởi khi quyền chủ động được trao nhiều hơn cho thị trường, trách nhiệm pháp lý của các chủ thể liên quan cũng phải được siết chặt tương ứng.

Theo ông Bùi Văn Dưỡng, sự thay đổi này phản ánh cách tiếp cận mới trong quản lý chất lượng, chuyển từ kiểm soát bằng giấy phép, chứng chỉ sang trách nhiệm pháp lý và cơ chế hậu kiểm. Đối với cá nhân hành nghề, luật vẫn giữ yêu cầu chứng chỉ ở các vị trí then chốt, nhưng đã bỏ sát hạch, qua đó giảm đáng kể chi phí tuân thủ.

Đặc biệt, Luật Xây dựng sửa đổi 2025 lần đầu luật hóa vai trò của chuyển đổi số trong xây dựng, tạo cơ sở pháp lý cho việc ứng dụng BIM, quản lý dữ liệu công trình, kết nối thông tin giữa các khâu từ quy hoạch, thiết kế đến thi công và vận hành. Đây được xem là nền tảng quan trọng để nâng cao tính minh bạch, hiệu quả quản lý và chất lượng công trình trong dài hạn.

Cơ hội lớn đi cùng thách thức thực thi

Luật sư Phạm Viết Thái - đoàn Luật sư TP Hà Nội nhìn nhận, song song với cải cách thủ tục, Luật Xây dựng sửa đổi 2025 thể hiện rõ tinh thần phân cấp, phân quyền mạnh mẽ cho địa phương. Nhiều thẩm quyền trước đây thuộc Trung ương hoặc cấp tỉnh được giao về cấp cơ sở, phù hợp với thực tiễn quản lý địa bàn và yêu cầu cải cách hành chính.

Phân cấp được kỳ vọng sẽ giúp rút ngắn quy trình xử lý hồ sơ, giảm tình trạng “đùn đẩy” trách nhiệm giữa các cấp, các ngành. Tuy nhiên, đây cũng là thách thức không nhỏ khi năng lực quản lý, trình độ chuyên môn của chính quyền địa phương còn chưa đồng đều. Nếu thiếu cơ chế kiểm soát và giám sát hiệu quả, nguy cơ áp dụng không thống nhất, thậm chí buông lỏng quản lý là điều không thể xem nhẹ.

Trong lĩnh vực quản lý chi phí xây dựng, Luật Xây dựng sửa đổi 2025 tiến thêm một bước quan trọng khi cho phép áp dụng định mức theo thị trường, coi hệ thống định mức do Nhà nước ban hành là khung tham khảo. Cách tiếp cận này giúp các dự án linh hoạt hơn trước biến động giá vật liệu, nhân công, đặc biệt trong bối cảnh thị trường xây dựng chịu tác động mạnh từ kinh tế toàn cầu.

"Tuy nhiên, khi “trao quyền” nhiều hơn cho chủ đầu tư, yêu cầu về năng lực quản lý tài chính, kiểm soát chi phí và minh bạch hóa thông tin cũng trở nên khắt khe hơn. Nếu không có cơ chế giám sát hiệu quả, nguy cơ đội vốn, thất thoát, nhất là trong các dự án đầu tư công, vẫn hiện hữu" - Luật sư Phạm Viết Thái lưu ý.

PGS.TS Tô Văn Hòa - Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội cho biết, xây dựng là ngành kinh tế quan trọng, có quy mô lớn và huy động nguồn lực xã hội rất đáng kể. Đây cũng là lĩnh vực có quan hệ pháp lý đa dạng, phức tạp, chịu sự điều chỉnh của nhiều ngành luật khác nhau như dân sự, thương mại, hành chính và đất đai.

Quốc hội và các cơ quan có thẩm quyền đã ban hành nhiều văn bản pháp luật mới nhằm tháo gỡ vướng mắc, tạo môi trường pháp lý thuận lợi hơn cho hoạt động đầu tư xây dựng. Tuy vậy, do đặc thù liên ngành, quá trình áp dụng pháp luật trên thực tế vẫn còn tồn tại nhiều điểm nghẽn, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan xây dựng pháp luật, các cơ sở đào tạo, giới hành nghề và cộng đồng DN.

Các chuyên gia cho rằng, luật chỉ thực sự đi vào cuộc sống nếu được phổ biến hiệu quả và có hướng dẫn áp dụng đồng bộ. DN, nhà thầu và đội ngũ kỹ sư, luật sư cần nâng cao năng lực soạn thảo, đàm phán hợp đồng và quản trị rủi ro ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án. Việc giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm và trao quyền chủ động lớn hơn cho các chủ thể thị trường đặt ra yêu cầu cao hơn đối với năng lực quản trị hợp đồng, quản lý chi phí và lưu trữ chứng cứ pháp lý. Nếu các chủ thể không theo kịp yêu cầu này, rủi ro tranh chấp có thể không giảm mà còn gia tăng.

Luật Xây dựng sửa đổi 2025 sẽ tạo nền tảng pháp lý quan trọng tháo gỡ các điểm nghẽn trong hoạt động đầu tư xây dựng. Trong những năm gần đây, các vụ việc xây dựng chiếm tỷ trọng đáng kể trong tổng số tranh chấp được giải quyết tại VIAC, phản ánh đặc thù rủi ro cao của lĩnh vực này, đồng thời cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của trọng tài thương mại như một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả, linh hoạt và phù hợp với thông lệ quốc tế

GS.TS. Lê Hồng Hạnh - Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC)

Thành Luân

Nguồn KTĐT : https://kinhtedothi.vn/luat-xay-dung-sua-doi-2025-chuyen-truc-quan-ly-va-nhung-phep-thu-voi-thi-truong.961452.html