Tết Nguyên đán từ lâu đã được xem là dịp lễ quan trọng nhất trong năm tại nhiều quốc gia châu Á như Việt Nam, Singapore, Malaysia, Philippines, Hàn Quốc, Triều Tiên, Trung Quốc, Mông Cổ… Đây không chỉ là thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới theo lịch âm mà còn là dịp để các gia đình sum vầy, tưởng nhớ tổ tiên, gửi gắm ước vọng về một năm an khang, thịnh vượng. Trong không khí thiêng liêng ấy, mâm cỗ ngày Tết trở thành trung tâm của mọi cuộc đoàn tụ, nơi hội tụ tinh hoa ẩm thực và chiều sâu văn hóa của mỗi dân tộc.
Dù có sự khác biệt về nguyên liệu, cách chế biến và khẩu vị, mâm cỗ Tết ở các quốc gia đều mang điểm chung: biểu tượng của sự sum họp, hy vọng và lời cầu chúc cho một năm mới may mắn, hạnh phúc.
Việt Nam
Tại Việt Nam, mâm cỗ Tết mang đậm bản sắc vùng miền, phong phú cả về hình thức lẫn ý nghĩa. Những món ăn truyền thống không thể thiếu gồm bánh chưng, bánh tét, xôi, giò lụa, thịt gà luộc, nem rán, thịt đông, thịt kho tàu (hay thịt kho trứng), dưa hành, củ kiệu, canh măng…
Bánh chưng, biểu tượng tiêu biểu của Tết miền Bắc, có hình vuông, được làm từ gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn và gói bằng lá dong. Món bánh này tượng trưng cho đất, thể hiện lòng biết ơn tổ tiên và đất trời. Trong khi đó, bánh tét có hình trụ dài, gói bằng lá chuối, phổ biến tại miền Trung và miền Nam.
Chả nem (miền Bắc) hay chả giò (miền Nam) được làm từ thịt xay, tôm, mộc nhĩ, rau củ, cuốn trong bánh tráng và chiên giòn, là món ăn thể hiện sự khéo léo và sung túc. Ở miền Bắc, thịt đông – thường nấu từ thịt chân giò hoặc thịt gà – khi để nguội sẽ đông lại thành lớp keo trong suốt, vị thanh mát, rất phù hợp với tiết trời lạnh đầu xuân.
Trong khi đó, mâm cỗ miền Nam nổi bật với thịt kho tàu hay thịt kho trứng, chế biến từ thịt ba chỉ và trứng luộc, kho cùng nước dừa để tạo hương vị đậm đà, béo ngậy. Các món dưa hành, củ kiệu, canh măng góp phần cân bằng vị giác và làm tròn đầy ý nghĩa đoàn viên của bữa cơm đầu năm.
Mâm cỗ Tết truyền thống miền Bắc. (Ảnh: Vũ Thu Hương)
Trung Quốc
Tại Trung Quốc, mâm cỗ Tết Nguyên đán phong phú và thay đổi theo từng vùng miền, song vẫn có những món ăn mang tính biểu tượng xuất hiện phổ biến như bánh bao, cá, mỳ trường thọ, gà nguyên con, bánh tổ (nian gao), món cuộn, sủi cảo, mâm trái cây…
Sủi cảo được coi là món ăn may mắn bởi hình dạng lưỡi liềm giống thỏi vàng, bạc, tượng trưng cho tài lộc. Nhiều gia đình còn giấu đồng xu trong nhân bánh, ai ăn trúng sẽ được tin là gặp nhiều may mắn trong năm mới.
Phong tục ăn cá trong dịp Tết xuất phát từ cách phát âm tiếng Trung: từ “cá” đồng âm với “dư”, mang nghĩa dư dả, thừa thãi. Cá thường được hấp nguyên con để biểu thị sự trọn vẹn, đủ đầy.
Bánh tổ, làm từ gạo nếp, có vị ngọt, được xem là món ăn mang lại may mắn và thành đạt. Từ “gao” trong “nian gao” đồng âm với từ “cao”, mang ý nghĩa cao hơn, tốt hơn, tượng trưng cho sự thăng tiến.
Mỳ trường thọ cũng là món ăn quan trọng trong dịp lễ Tết và sinh nhật, thể hiện mong ước sống lâu, khỏe mạnh. Sợi mỳ càng dài càng tượng trưng cho tuổi thọ cao; vì vậy khi chế biến, người ta cố gắng tránh làm đứt sợi mỳ. Các loại trái cây như quýt, cam và những loại quả có màu vàng hoặc đỏ được lựa chọn vì màu sắc này tượng trưng cho giàu có và may mắn.
Mỗi món ăn trên mâm cơm ngày Tết Trung Quốc đều có ý nghĩa riêng. (Ảnh: thechinaproject)
Hàn Quốc
Ở Hàn Quốc, mâm cỗ Tết không chỉ thể hiện sự phong phú của ẩm thực mà còn chứa đựng giá trị văn hóa sâu sắc. Các món ăn được chuẩn bị cẩn trọng, mỗi món đều mang một ý nghĩa riêng.
Canh bánh gạo truyền thống Tteokguk là món ăn không thể thiếu. Người Hàn tin rằng khi ăn tteokguk, mỗi người sẽ thêm một tuổi mới, vì vậy món canh này tượng trưng cho sự trưởng thành và may mắn.
Jeon, các loại bánh xèo mỏng làm từ thịt, hải sản, rau củ, tượng trưng cho sự viên mãn và đủ đầy. Miến trộn Japchae với rau và thịt thể hiện mong ước về sức khỏe và sự hài hòa trong các mối quan hệ.
Sườn bò hầm là món ăn cao cấp thường xuất hiện trong những dịp trọng đại, biểu trưng cho sự thịnh vượng và danh vọng. Kimchi, món dưa muối truyền thống, gần như không thể thiếu trong bất kỳ bữa ăn nào, tượng trưng cho sức khỏe và sự trường tồn.
Mâm cỗ ngày Tết ở Hàn Quốc thể hiện sự phong phú của nền ẩm thực, chứa đựng giá trị văn hóa sâu sắc.
Mông Cổ
Tại Mông Cổ, Tết Nguyên đán được gọi là Tsagaan Sar, một trong những dịp lễ quan trọng nhất trong năm. Mâm cỗ Tsagaan Sar mang đậm dấu ấn văn hóa du mục với các món như bánh ngọt xếp tầng (Ul boov), thịt cừu luộc, bánh bao nhân thịt cừu và sữa ngựa lên men.
Ul boov được làm từ bột mì, bơ, sữa, đường và men, tạo hình đặc trưng và xếp thành nhiều tầng. Mỗi tầng bánh tượng trưng cho sự thịnh vượng và may mắn; số tầng thường là số lẻ, biểu thị sự liên tục và trường tồn.
Uut, lưng cừu luộc, là món ăn không thể thiếu, đại diện cho sự sung túc. Bên cạnh đó, Airag, sữa ngựa lên men mang đậm hương vị đồng quê, được tin rằng sẽ mang lại sức khỏe và may mắn khi thưởng thức vào đầu năm mới.
Mâm cỗ Tết của người Mông Cổ với các món đặc trưng.
Singapore
Là quốc gia đa văn hóa với cộng đồng người gốc Hoa chiếm đa số, Tết Nguyên đán tại Singapore mang nhiều nét đặc sắc. Mâm cơm ngày Tết gồm các món như cá, yusheng, mỳ trường thọ, bánh in, pen cai, bánh tổ và lẩu.
Yu Sheng, còn gọi là “Prosperity Toss” hay “Lo Hei”, là món salad đặc biệt thường dùng dịp đầu năm. Thành phần gồm cá sống thái lát mỏng (thường là cá hồi), kết hợp với rau củ như cà rốt, củ cải, dưa leo và nước sốt ngọt từ mận. Khi thưởng thức, mọi người cùng “tung” salad lên cao bằng đũa và gửi gắm lời chúc tốt đẹp, tượng trưng cho việc thu hút may mắn và thịnh vượng trong năm mới.
Yusheng là món ăn đặc trưng dịp năm mới ở Singapore. (Ảnh: Creativeeateries)
Bhutan
Tại “đất nước hạnh phúc nhất thế giới” Bhutan, người dân thức dậy sớm vào ngày đầu tiên của năm mới để dùng bữa sáng truyền thống trùng với thời điểm mặt trời mọc.
Các món ăn không quá cầu kỳ, gồm bánh quy chiên, mía thái hạt lựu, gạo lên men, các món hầm, cháo, phô mai và trà. Đặc biệt, chuối xanh và mía là hai món bắt buộc phải có trong năm mới. Người dân Bhutan tin rằng những thực phẩm này sẽ đem lại may mắn và điều tốt lành.
Mâm cỗ Tết Bhutan với các món đặc trưng. (Ảnh: Bhutantours)
Từ Việt Nam đến Trung Quốc, Hàn Quốc, Mông Cổ, Singapore hay Bhutan, mâm cỗ Tết Nguyên đán tuy khác biệt về hương vị nhưng đều mang chung tinh thần đoàn viên, tri ân tổ tiên và gửi gắm ước vọng cho tương lai. Trong nhịp sống hiện đại, những mâm cơm đầu xuân ấy vẫn là sợi dây gắn kết các thế hệ, nhắc nhớ về cội nguồn và gìn giữ giá trị truyền thống qua từng mùa Tết đến, xuân về.
Nhật Thùy