Yak-130 được thiết kế để thay thế dòng L-39 thời Liên Xô, với nhiệm vụ chính là đào tạo phi công trước khi chuyển sang các tiêm kích tiên tiến hơn. Tuy nhiên, với phiên bản Yak-130M, Nga đã thay đổi đáng kể định hướng sử dụng. Thay vì chỉ đóng vai trò hỗ trợ huấn luyện, mẫu máy bay này được nâng cấp sâu để có thể đảm nhận nhiệm vụ tấn công hạng nhẹ, thậm chí tham gia trực tiếp vào các hoạt động tác chiến trong những cuộc xung đột cường độ thấp.
Chiếc Yak-130M hiện đại hóa đầu tiên của Nga. (Nguồn: DE)
Những cải tiến trên Yak-130M tập trung vào việc nâng cao khả năng trinh sát, phát hiện và tấn công mục tiêu. Máy bay được trang bị radar BRLS-130R, cho phép theo dõi mục tiêu trên không lẫn mặt đất, cùng với hệ thống quang điện tử SOLT-130K giúp tác chiến hiệu quả cả ngày lẫn đêm.
Ngoài ra, việc tích hợp các loại vũ khí dẫn đường bằng laser và vệ tinh giúp Yak-130M có thể tấn công chính xác hơn nhiều so với phiên bản trước. Hệ thống phòng thủ President-S130 cũng được bổ sung nhằm tăng khả năng sống sót trước các mối đe dọa hiện đại.
Một trong những vai trò đáng chú ý mà Yak-130M có thể đảm nhận là đối phó với máy bay không người lái (UAV), đặc biệt là các UAV tấn công tầm xa, yếu tố đang ngày càng chi phối cục diện chiến trường Ukraine. Với chi phí vận hành thấp hơn đáng kể so với các tiêm kích hạng nặng, Yak-130M có thể được sử dụng để tuần tra, đánh chặn và phá hủy UAV bằng các loại rocket dẫn đường như S-8L. Điều này cho phép Nga tối ưu hóa nguồn lực, tránh việc phải sử dụng những chiến đấu cơ đắt tiền cho các mục tiêu có giá trị thấp.
Hiện tại, Nga đang sản xuất 3 nguyên mẫu Yak-130M, dự kiến hoàn tất trong năm và lần lượt đưa vào thử nghiệm bay. Đây sẽ là bước đánh giá quan trọng trước khi quyết định sản xuất hàng loạt. Thế nhưng, đến thời điểm này, vẫn chưa có thông tin chính thức về việc Không quân Nga sẽ đặt mua phiên bản nâng cấp này. Thay vào đó, Moscow dường như đang hướng nhiều hơn tới thị trường xuất khẩu, với nhu cầu tiềm năng lên tới hàng chục máy bay từ các quốc gia ở châu Á và châu Phi.
Việc Nga trước đó bán Yak-130 cho Ethiopia cho thấy dòng máy bay này vẫn có sức hút nhất định đối với những quốc gia có ngân sách quốc phòng hạn chế, nhưng cần một nền tảng vừa huấn luyện vừa có khả năng chiến đấu. Trong bối cảnh đó, Yak-130M có thể trở thành một lựa chọn hấp dẫn nhờ sự cân bằng giữa chi phí và hiệu quả.
Xuân Minh