Một trong những bức tranh nổi tiếng nhất thế giới 'Mẹ của Whistler' tái xuất triển lãm

6 giờ trướcBài gốc

Kiệt tác từng trở thành biểu tượng của nghệ thuật phương Tây

Tác phẩm được mượn từ Bảo tàng Orsay (Paris, Pháp) và hiện diện trong cuộc hồi cố quy mô lớn đầu tiên tại châu Âu về Whistler trong suốt 30 năm qua.

Được biết đến với tên chính thức Arrangement in Grey and Black No.1 (Biên khúc của màu xám và đen số 1), bức tranh chân dung mẹ của Whistler từ lâu đã vượt khỏi phạm vi hội họa để trở thành một trong những hình ảnh mang tính biểu tượng nhất của nghệ thuật thế giới. Hình ảnh người mẹ già Anna McNeill Whistler ngồi nghiêng trong chiếc váy đen, gương mặt lạnh và cứng như tượng đá, từng xuất hiện trong vô số sách giáo khoa, phim ảnh và văn hóa đại chúng.

Tác phẩm "Biên khúc của màu xám và đen số 1" (còn gọi "Mẹ của Whistler"), năm 1871, của James McNeill Whistler. Ảnh: Bảo tàng Orsay, Paris, Pháp

Tuy nhiên, triển lãm mới tại London muốn khán giả nhìn tác phẩm theo một cách khác. Với Whistler, đây không đơn thuần là chân dung người mẹ, mà là tuyên ngôn cho quan niệm "nghệ thuật vị nghệ thuật" - tư tưởng táo bạo từng làm rung chuyển nước Anh thời Victoria. Chính vì thế ông không gọi tác phẩm là "Mẹ tôi", mà đặt tên đầy tính sắp đặt: Arrangement in Grey and Black No.1.

Trong bức tranh, Whistler gần như hòa tan hình ảnh người mẹ vào một bố cục của sắc xám, đen và ánh bạc. Những chi tiết như tấm rèm phía sau hay các khoảng tối trên váy được xử lý như một bản hòa âm thị giác hơn là một cảnh đời thực. Với ông, hội họa không cần phải kể chuyện hay truyền tải đạo đức, mà chỉ cần đạt đến vẻ đẹp thuần túy của màu sắc và hình khối.

James McNeill Whistler tự họa, khoảng năm 1872

Họa sĩ gây tranh cãi vì biến đời thực thành nghệ thuật hiện đại

Triển lãm tại Tate Britain cũng cho thấy Whistler không chỉ là một nghệ sĩ say mê cái đẹp, mà còn là người quan sát sắc lạnh đời sống đô thị hiện đại.

Ở tác phẩm Wapping vẽ London những năm 1860, ông mô tả bến cảng sông Thames đông nghịt tàu bè với mặt nước vàng nâu lấp lánh. Nhưng đằng sau vẻ đẹp ấy là sự nhơ nhớp của thời kỳ công nghiệp hóa: nước sông ô nhiễm bởi chất thải và khói bụi. Trên ban công quán rượu ven cảng, người mẫu kiêm người tình Joanna Hiffernan xuất hiện trong tư thế đầy gợi cảm, tạo nên cảm giác vừa quyến rũ vừa trần trụi.

Giới phê bình cho rằng Whistler là một trong những nghệ sĩ đầu tiên mang tinh thần hiện đại kiểu Pháp vào London, chịu ảnh hưởng từ Édouard Manet và Gustave Courbet. Ông ghi lại quán bar, bến cảng, thủy thủ và những khoảng tối của thành phố với sự chân thực hiếm thấy ở hội họa Anh thời đó.

Tác phẩm "Wapping", năm 1860-1864. Ảnh: Phòng trưng bày Nghệ thuật Quốc gia, Washington, Mỹ

Nhưng Whistler đồng thời cũng liên tục phá vỡ tính hiện thực. Trong bức Green and Grey, Channel, biển cả không còn dữ dội như trong tranh của J. M. W. Turner mà mềm mại như một dải lụa. Sóng biển được xử lý như họa tiết trang trí, cho thấy tham vọng biến thiên nhiên thành "sân chơi" của hội họa.

Tinh thần nổi loạn ấy đạt tới đỉnh điểm trong căn phòng nổi tiếng The Peacock Room - công trình Whistler tự ý cải tạo từ phòng ăn của nhà bảo trợ Frederick Leyland. Ông biến toàn bộ không gian thành một tác phẩm nghệ thuật xa hoa với những con công vàng khổng lồ, bất chấp sự phản đối của chủ nhân.

Người mở đường cho nghệ thuật trừu tượng và mỹ học hiện đại

Ngày nay, nhiều nhà nghiên cứu xem Whistler là một trong những nghệ sĩ đặt nền móng cho chủ nghĩa hiện đại. Những bức tranh đêm (Nocturnes) của ông từng khiến nhà phê bình nổi tiếng John Ruskin tức giận đến mức cáo buộc họa sĩ "hắt nguyên một thùng sơn vào mặt công chúng".

Tác phẩm Nocturne: Black and Gold - The Fire Wheel mô tả pháo hoa trên bầu trời đêm London bằng các vệt vàng xoáy trong không gian đen đặc. Với khán giả thời đó, tranh gần như trừu tượng. Nhưng ngày nay, nhiều người nhận ra Whistler đã đi trước thời đại khi biến ánh sáng và màu sắc thành cảm xúc thị giác thuần túy.

Tác phẩm "Symphony in White, No.2: The Little White Girl" (trái) và "Nocturne: Black and Gold - The Fire Wheel"

Ảnh hưởng của nghệ thuật Nhật Bản cũng hiện diện rõ trong tranh ông. Những cây cầu, màn đêm và khoảng trống gợi nhớ tranh in Ukiyo-e của Utagawa Hiroshige. Whistler say mê đồ sứ và tranh in Nhật Bản, từ đó phát triển phong cách vừa tối giản vừa giàu chất thơ.

Dẫu vậy, phía sau mọi vẻ đẹp cầu kỳ ấy vẫn là cảm giác cô đơn và hoài nghi. Trong bức Symphony in White, No.2: The Little White Girl, Joanna Hiffernan đứng giữa căn phòng sang trọng với quạt Nhật và bình gốm xanh trắng lấp lánh. Nhưng hình phản chiếu của cô trong gương lại mệt mỏi, buồn bã, như thể chính nhân vật cũng nhận ra sự phù phiếm của cái đẹp.

Cuộc triển lãm tại Tate Britain kéo dài từ ngày 21/5 đến 27/9, quy tụ nhiều tranh, bản in và thiết kế hiếm thấy của Whistler, từ thời niên thiếu ở St. Petersburg cho tới các bức tự họa cuối đời. Đây được xem là dịp hiếm hoi để công chúng nhìn lại toàn bộ di sản của người nghệ sĩ từng làm thay đổi cách thế giới hiểu về hội họa hiện đại.

Thành Quách

Nguồn Báo Thể Thao & Văn Hóa : https://thethaovanhoa.vn/mot-trong-nhung-buc-tranh-noi-tieng-nhat-the-gioi-me-cua-whistler-tai-xuat-trien-lam-20260521124031123.htm