Muốn công nghiệp bền vững phải bắt đầu từ khoa học - công nghệ

4 giờ trướcBài gốc

Động lực mới của công nghiệp Việt

Theo PGS.TS Phạm Thị Kiên (Trường Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh - UEH), các định hướng lớn trong Văn kiện Đại hội XIII của Đảng và các Nghị quyết của Trung ương cho thấy tư duy phát triển công nghiệp đã có sự thay đổi rõ rệt. Thay vì dựa chủ yếu vào vốn đầu tư và lao động giá rẻ, mô hình phát triển mới đặt trọng tâm vào tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Học sinh TP Hồ Chí Minh trong Ngày hội khoa học công nghệ học sinh, sinh viên năm 2025.

Bàn về chiến lược công nghiệp quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn 2045, PGS.TS Phạm Thị Kiên cho rằng, phát triển công nghiệp trong giai đoạn tới cần được triển khai theo cách tiếp cận tổng thể, có trọng tâm và xuyên suốt. Trong đó, công nghiệp chế biến - chế tạo tiếp tục giữ vai trò then chốt, gắn với phát triển công nghiệp nền tảng và công nghiệp hỗ trợ, nhằm nâng cao năng lực nội sinh và mức độ tự chủ của nền kinh tế.

Cùng với đó, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực trung tâm, thúc đẩy hình thành các mô hình sản xuất mới như nhà máy thông minh, khu công nghiệp số và các trung tâm nghiên cứu - phát triển (R&D). Đặc biệt, tăng trưởng xanh, chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn không còn là lựa chọn mang tính định hướng, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc để đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường, lộ trình phát thải carbon thấp và cam kết Net Zero vào năm 2050.

PGS.TS Bùi Xuân Dũng cũng nhấn mạnh, trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc sâu rộng và cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt, Việt Nam không còn nhiều dư địa cho mô hình công nghiệp hóa dựa trên khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ. Theo đó, quá trình công nghiệp hóa trong giai đoạn mới buộc phải chuyển mạnh sang mô hình “xanh - số - bền vững”, trong đó khoa học - công nghệ đóng vai trò nền tảng cốt lõi, quyết định khả năng nâng cao năng suất, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh dài hạn của nền công nghiệp.

Đánh giá thực trạng phát triển công nghiệp, GS.TS Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng khoa học và đào tạo Trường Đại học Kinh tế Quốc dân cho rằng, dù công nghiệp đã trở thành trụ cột của nền kinh tế, đóng góp khoảng 37,65% GDP (năm 2025), song chất lượng tăng trưởng vẫn còn nhiều hạn chế. Nền công nghiệp Việt Nam hiện nay vẫn phụ thuộc lớn vào khu vực FDI, chủ yếu tham gia các khâu gia công, lắp ráp với giá trị gia tăng thấp, trong khi năng lực làm chủ công nghệ, thiết kế và thương hiệu của doanh nghiệp trong nước còn yếu.

Theo GS.TS Trần Thọ Đạt, thực trạng này tiềm ẩn nguy cơ rơi vào “bẫy giá trị gia tăng thấp”, khiến nền kinh tế khó tạo đột phá về năng suất và thu nhập. Vì vậy, yêu cầu cấp thiết là phải chuyển đổi mô hình phát triển công nghiệp theo hướng dựa vào khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chất lượng thể chế, qua đó nâng cao năng lực nội sinh và tính tự chủ của nền công nghiệp quốc gia.

Ở góc độ thực tiễn chuyển đổi số, Trung tâm Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 tại TP Hồ Chí Minh (HCMC C4IR) nhấn mạnh vai trò trung tâm của dữ liệu trong hình thành lực lượng sản xuất mới. Theo HCMC C4IR, dữ liệu đã trở thành tài sản và nguồn lực chiến lược của nền kinh tế số, quyết định năng suất, hiệu quả và khả năng đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp cũng như của nền kinh tế.

Theo đó, thể chế quản trị dữ liệu quốc gia cần được xây dựng đồng bộ trên ba trụ cột gồm chính sách, pháp luật về dữ liệu; cơ cấu tổ chức điều phối và thực thi và quy trình quản trị dữ liệu. Việc ban hành Luật Dữ liệu năm 2024, cùng với việc hình thành Trung tâm dữ liệu quốc gia và Nền tảng chia sẻ, điều phối dữ liệu quốc gia (NDOP), đã tạo bước tiến quan trọng trong hoàn thiện khung pháp lý, hướng tới nguyên tắc “thu thập một lần - sử dụng nhiều lần”.

Tuy nhiên, những điểm nghẽn như “cát cứ dữ liệu”, thiếu hụt nhân lực dữ liệu chất lượng cao và mâu thuẫn giữa khai thác dữ liệu với bảo vệ quyền riêng tư vẫn là thách thức lớn cần sớm tháo gỡ.

Thể chế đi trước để công nghiệp đi xa

Nếu khoa học - công nghệ và chuyển đổi số là động lực trực tiếp của tăng trưởng, thể chế được xem là “đòn bẩy” quyết định hiệu quả và tính bền vững của quá trình phát triển công nghiệp. Trong kỷ nguyên số, quan hệ sản xuất không thể điều chỉnh một cách bị động mà cần được thiết kế đi trước, phù hợp với sự phát triển của lực lượng sản xuất mới.

Ứng dụng khoa học công nghệ hiện đại vào các phòng thí nghiệm hiệu suất cao.

GS.TS Nguyễn Khắc Quốc Bảo, Bí thư Đảng ủy, Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh cho rằng, công nghiệp công nghệ số cần được định vị là trụ cột trung tâm của chiến lược công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước chứ không chỉ là lĩnh vực hỗ trợ cho các ngành truyền thống. Bộ ba đạo luật nền tảng gồm Luật Dữ liệu, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và Luật Doanh nghiệp công nghiệp công nghệ số đang từng bước hình thành khung thể chế mới cho hệ sinh thái công nghiệp công nghệ số, trong đó Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thông qua thể chế, hạ tầng số và các chính sách hỗ trợ có trọng tâm, trọng điểm.

Cùng quan điểm này, GS.TS Nguyễn Đông Phong, Chủ tịch Hội đồng chiến lược phát triển Trường Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh nhấn mạnh, trong bối cảnh mới, tư duy công nghiệp hóa cần chuyển mạnh sang lấy giá trị gia tăng nội địa, năng suất lao động và năng lực tự chủ làm trọng tâm. Quá trình tái cấu trúc công nghiệp phải gắn chặt với khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

GS.TS Trần Quốc Trung, Phó Giám đốc Cơ sở II Trường Đại học Ngoại thương tại TP Minh cũng cho rằng, trong các lĩnh vực có tính chiến lược, rủi ro cao và đòi hỏi đầu tư dài hạn như khoa học - công nghệ và công nghiệp nền tảng, Nhà nước không thể đứng ngoài mà cần chủ động dẫn dắt. Việc xây dựng các tập đoàn, doanh nghiệp nhà nước tiên phong trong khoa học - công nghệ, gắn với cải cách quản trị, minh bạch và hiệu quả, sẽ tạo sức lan tỏa và “lực kéo” cho toàn bộ nền công nghiệp.

Từ ý kiến của các nhà khoa học cho thấy, phát triển khoa học - công nghệ, quản trị dữ liệu và hoàn thiện thể chế gắn với tái cấu trúc nền công nghiệp quốc gia không chỉ là yêu cầu kinh tế, mà còn là nhiệm vụ chính trị - chiến lược trong giai đoạn đất nước bước vào chu kỳ phát triển mới. Việc phát huy vai trò kiến tạo của Nhà nước, nâng cao năng lực nội sinh của doanh nghiệp, đồng thời bảo đảm tính tự chủ, xanh và bền vững của nền công nghiệp quốc gia sẽ là điều kiện quyết định để hiện thực hóa các mục tiêu mà Đại hội Đảng đề ra, đưa Việt Nam phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên số.

Thông tin Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV

Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV là sự kiện chính trị trọng đại của đất nước, có ý nghĩa định hướng chiến lược đối với sự phát triển của Việt Nam trong giai đoạn mới. Các thông tin chính thống, đầy đủ và cập nhật về Đại hội được đăng tải tại trang thông tin điện tử Đại hội Đảng: https://daihoidang.vn

Bài và ảnh: Hương Trần/Báo Tin tức và Dân tộc

Nguồn Tin Tức TTXVN : https://baotintuc.vn/khoa-hoc-cong-nghe/muon-cong-nghiep-ben-vung-phai-bat-dau-tu-khoa-hoc-cong-nghe-20260116164646473.htm