Mỹ có quyền hợp pháp để phong tỏa toàn cầu với Iran?

2 giờ trướcBài gốc

Chiến dịch phong tỏa mở rộng của Mỹ nhắm vào mọi tàu hỗ trợ Iran trên biển quốc tế, có tiền lệ lịch sử nhưng vẫn gây tranh cãi về luật pháp và hiệu quả thực tế.

Các chuyên gia về luật hàng hải và quân sự nhận định việc Mỹ mở rộng lệnh phong tỏa hải quân, được công bố tuần trước, ra phạm vi toàn cầu đặt ra nhiều câu hỏi pháp lý và thực tiễn, dù vẫn có tiền lệ lịch sử đáng kể.

Tranh cãi về luật pháp

Tuần qua, quân đội Mỹ đã mở rộng phạm vi phong tỏa đối với các tàu ra vào cảng Iran, tuyên bố sẽ truy đuổi mọi tàu hỗ trợ Tehran, bất kể đang hoạt động ở vùng biển quốc tế hay treo cờ quốc gia nào.

“Chúng tôi sẽ chủ động truy đuổi mọi tàu mang cờ Iran hoặc bất kỳ tàu nào tìm cách hỗ trợ vật chất cho Iran”, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân, Tướng Dan Caine, nhấn mạnh hôm 16/4, cho biết các lực lượng Mỹ ngoài Trung Đông cũng sẽ tham gia ngăn chặn hoạt động vận tải liên quan Iran.

Động thái này diễn ra trong bối cảnh eo biển Hormuz - tuyến huyết mạch kinh tế toàn cầu - gần như tê liệt với tàu thương mại, và lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần giữa Mỹ và Iran sắp hết hiệu lực. Theo các chuyên gia, việc mở rộng phong tỏa phản ánh sự gắn kết giữa chính sách trừng phạt kinh tế lâu nay của Washington với chiến dịch quân sự hiện tại.

Tuy nhiên, quyết định này cũng kéo theo hàng loạt vấn đề pháp lý và vận hành, theo New York Times.

“Chiến tranh vốn phức tạp, không chỉ trên chiến trường mà còn trong khuôn khổ luật pháp quốc gia và quốc tế”, ông James R. Holmes, Chủ nhiệm chiến lược hàng hải tại Học viện Hải chiến Mỹ, nhận định.

Theo ông, về mặt pháp lý, phong tỏa hải quân được xem là một hành động chiến tranh, và do đó “có thể được coi là hợp pháp trong chừng mực chiến dịch quân sự "Cơn thịnh nộ dữ dội" hiện tại là hợp pháp”.

Một cuộc biểu tình do nhà nước tổ chức nhằm ủng hộ lãnh đạo tối cao Mojtaba Khamenei tại Tehran vào ngày 17/4. Ảnh: NYT.

Dù vậy, Mỹ chưa chính thức tuyên chiến với Iran, nên giữa hai nước không tồn tại tình trạng chiến tranh theo nghĩa pháp lý. Tuy nhiên, ông Holmes lưu ý rằng “những cuộc chiến không tuyên bố chính thức lại phổ biến hơn là ngoại lệ trong lịch sử Mỹ”, thường được biện minh bằng các nghị quyết của Quốc hội, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc hoặc NATO.

“Chiến dịch lần này có thể mang tính đơn phương hơn, nhưng không phải không có tiền lệ”, ông nói.

Ở góc độ luật quốc tế, tính hợp pháp của lệnh phong tỏa “mơ hồ hơn nhiều”, theo bà Jennifer Kavanagh, Giám đốc phân tích quân sự tại tổ chức Defense Priorities.

Theo bà, để được coi là hợp pháp, một lệnh phong tỏa phải “hiệu quả” - tức là có thể thực thi và thực sự được thực thi. Một số quan điểm cho rằng ý tưởng về một “phong tỏa toàn cầu” là không phù hợp ngay từ bản chất, vì phạm vi quá rộng.

Dù vậy, lịch sử từng ghi nhận nhiều chiến dịch phong tỏa quy mô lớn. Trong Thế chiến II, các quốc gia đã thực thi phong tỏa hải quân trên phạm vi toàn cầu, trừ vùng biển thuộc chủ quyền trung lập. Xa hơn, Anh từng phong tỏa Pháp trong suốt các cuộc chiến Cách mạng và Napoleon, còn trong Chiến tranh giành độc lập của Mỹ, các thuộc địa và đồng minh đã tấn công tàu Anh tận Ấn Độ Dương.

Thách thức thực thi

Tuy nhiên, việc thực thi phong tỏa trên diện rộng luôn là thách thức lớn.

“Biển cả quá rộng lớn, trong khi ngay cả lực lượng hải quân hay tuần duyên lớn nhất cũng trở nên nhỏ bé khi so sánh”, ông Holmes nói. Tính “hiệu quả” của phong tỏa Mỹ sẽ phụ thuộc vào việc Washington có đủ tàu chiến, máy bay, lực lượng kiểm tra và năng lực tình báo để duy trì hay không.

Ông cũng cho rằng phong tỏa không cần “kín kẽ tuyệt đối” để đáp ứng tiêu chuẩn pháp lý, và việc đánh giá hiệu quả trên thực tế sẽ rất khó đối với các quan sát viên bên ngoài.

Khoảnh khắc Mỹ nã súng vào tàu hàng Iran Mỹ công bố video cho thấy một tàu khu trục tên lửa của Hải quân Mỹ, được cho là tàu USS Spruance (DDG 111), nổ súng vào tàu chở hàng M/V Touska của Iran khi tàu này cố gắng vượt qua vòng phong tỏa mà Washington đang duy trì xung quanh các cảng của Iran.

Trong thực tiễn, việc thực thi có thể mang tính chọn lọc.

“Lãnh đạo có thể âm thầm cho phép một số tàu đi qua nếu phù hợp với lợi ích quốc gia,” ông Holmes nói. “Chẳng hạn, với hội nghị thượng đỉnh sắp tới giữa Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình, Washington có thể không muốn gây căng thẳng bằng cách cản trở nguồn dầu nhập khẩu của Trung Quốc”.

Việc mở rộng phong tỏa là một phần trong chiến lược gây sức ép kinh tế lâu dài đối với Iran, nhưng cũng phản ánh sự điều chỉnh chiến thuật của chính quyền Trump.

Trong giai đoạn đầu xung đột, Mỹ từng tạm nới lỏng trừng phạt đối với dầu mỏ Iran trên biển nhằm giảm áp lực lên giá năng lượng toàn cầu. Trước khi áp đặt phong tỏa các cảng Iran, Washington cũng cho phép tàu chở dầu của Tehran đi qua eo Hormuz với lý do tương tự.

Hiện nay, Mỹ dường như quay lại trọng tâm gia tăng sức ép.

“Phong tỏa là sự mở rộng trong thời chiến của các biện pháp trừng phạt kinh tế hiện hữu”, ông James Kraska, giáo sư luật hàng hải quốc tế, nhận định. Nếu trong thời bình, các lệnh trừng phạt là công cụ làm suy yếu kinh tế Iran, thì nay phong tỏa trở thành một bước leo thang mang tính “động năng”.

Thông báo của Tướng Caine được đưa ra chỉ một ngày sau khi Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent công bố “Chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh tế” - được mô tả là “phiên bản tài chính của một chiến dịch ném bom”, bao gồm các lệnh trừng phạt thứ cấp đối với các tổ chức quốc tế có giao dịch với Iran.

Theo bà Kavanagh, việc mở rộng phong tỏa “đánh dấu một bước leo thang đáng kể của Mỹ”.

Tuy nhiên, bà cho rằng điều này khó có thể làm thay đổi đáng kể tính toán của Tehran.

“Với Iran, đây là cuộc chiến mang tính sống còn và họ sẽ không dễ dàng nhượng bộ”, bà nói. “Áp lực kinh tế có thể phát huy tác dụng trong dài hạn, nhưng ông Trump dường như không đủ kiên nhẫn để chờ đợi một thỏa thuận như vậy”.

Phương Linh

Nguồn Znews : https://znews.vn/my-co-quyen-hop-phap-de-phong-toa-toan-cau-voi-iran-post1644968.html