Mỹ đánh giá sai về khả năng chống chịu của Iran?

2 giờ trướcBài gốc

(Ảnh minh họa)

Tuy nhiên, có một điểm quan trọng mà Washington có thể đang đánh giá thấp: Tehran có hàng chục năm kinh nghiệm chuẩn bị cho những kịch bản tương tự như thế này.

Xung đột ở Trung Đông đang rơi vào thế giằng co, khi cả hai bên đều chờ đối phương xuống thang. Bằng cách nhắm vào nguồn thu quan trọng nhất của Cộng hòa Hồi giáo, Tổng thống Donald Trump đang tìm cách buộc chấm dứt cuộc xung đột đã làm thay đổi cục diện địa chính trị và thị trường năng lượng toàn cầu.

Dù vậy, Iran cho đến nay vẫn thể hiện khả năng chống chịu nhất định trước phong tỏa, dựa vào những phương thức đã được kiểm chứng theo thời gian để kéo dài thế đối đầu và làm tăng chi phí cho Washington bằng cách đẩy giá dầu lên cao - mức giá đã chạm đỉnh bốn năm trong tuần này.

Theo vị quan chức cấp cao, Tehran đang chủ động giảm sản lượng dầu thô để tránh chạm trần công suất lưu trữ, thay vì chờ các bể chứa đầy hẳn. Ông yêu cầu giấu tên vì thông tin nhạy cảm. Các quan chức cho biết các kỹ sư đã học được cách tạm dừng khai thác giếng mà không gây hư hại lâu dài và có thể nhanh chóng khởi động lại, sau nhiều năm bị trừng phạt và buộc đóng cửa khiến ngành dầu khí Iran liên tục trải qua các chu kỳ gián đoạn. “Chúng tôi có đủ chuyên môn và kinh nghiệm”, Hamid Hosseini, người phát ngôn Hiệp hội Xuất khẩu Dầu, Khí và Sản phẩm Hóa dầu Iran, nói. “Chúng tôi không lo lắng”.

Những kỹ thuật này, tích lũy qua nhiều cuộc chiến và các giai đoạn trừng phạt, đã được hoàn thiện trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2018 và áp đặt các lệnh trừng phạt buộc Tehran phải cắt giảm sản lượng. Tuy nhiên, về dài hạn, các biện pháp này không khiến ngành dầu khí suy sụp, khi sản lượng của nước này tăng trở lại trong những năm sau đó.

Dĩ nhiên, tình hình hiện nay có những khác biệt quan trọng. Trước đây, dưới sức ép trừng phạt của phương Tây, Tehran vẫn có thể lén bán dầu cho Trung Quốc bằng đội tàu lớn của mình cùng mạng lưới tàu thuộc các công ty ít tên tuổi, hoạt động ngoài sự giám sát quốc tế – thường được gọi là “đội tàu bí mật”.

Hiện điều đó không còn khả thi khi Mỹ đang trực tiếp tìm cách phong tỏa vùng biển quanh eo Hormuz, khiến hàng chục triệu thùng dầu bị mắc kẹt ngoài khơi.

Các quan chức Iran thừa nhận việc tiếp tục bơm dầu chỉ có thể duy trì trong một thời gian nhất định. Với họ, vấn đề là liệu có thể chịu đựng lâu hơn những thiệt hại kinh tế mà Mỹ phải gánh, bao gồm ảnh hưởng từ giá dầu cao.

Duy trì vị thế trên thị trường

Dù vậy, Iran trước đây đã chứng tỏ khả năng giữ vai trò trên thị trường, bằng cách duy trì quan hệ với khách hàng - đôi khi chỉ là liên lạc một chiều, như gửi lời chúc vào các dịp lễ khi lệnh trừng phạt khiến đối tác không thể hồi đáp. “Washington đang dựa trên giả định rằng Iran sẽ ngồi yên chịu áp lực và dần sụp đổ theo một lộ trình có thể dự đoán”, Brett Erickson, Giám đốc điều hành tại Obsidian Risk Advisors, nói. “Điều đó hiểu sai căn bản cách các chế độ phản ứng trước xung đột kinh tế kéo dài. Họ không sụp đổ, họ thích nghi”, ông bổ sung.

Việc cắt giảm sản lượng cũng tiềm ẩn rủi ro. Các mỏ dầu cần duy trì áp suất ổn định, và nếu đóng giếng không đúng cách có thể gây hư hại lâu dài - điều mà Nhà Trắng đang đặt cược. Nền kinh tế Iran vốn đã rối ren. Đồng tiền của nước này tuần qua rơi xuống mức thấp kỷ lục so với USD, trong khi thiệt hại xung đột đối với các ngành như thép và nhựa đang đẩy giá tiêu dùng tăng cao, buộc chính phủ phải hạn chế một số mặt hàng xuất khẩu ngoài dầu – vốn là nguồn thu quan trọng.

Tuy nhiên, các quan chức Iran khẳng định họ có thể kiểm soát tình hình, ít nhất trong một thời gian. Lãnh đạo nước này từ lâu đã ưu tiên cái gọi là “nền kinh tế kháng cự”, tập trung vào chịu đựng và giảm thiểu sức ép từ Mỹ thay vì theo đuổi tăng trưởng theo cách thông thường.

Vị quan chức cấp cao cho biết Iran đã bắt đầu giảm sản lượng dầu thô, nhưng không nêu cụ thể mức cắt giảm. Biện pháp này có thể ảnh hưởng tới khoảng 30% các mỏ dầu, song rủi ro có thể kiểm soát nhờ kinh nghiệm kỹ thuật và vận hành tích lũy từ các giai đoạn bị trừng phạt trước đây. “Chúng tôi biết nên áp dụng ở những giếng nào để không gây hư hại và có thể nhanh chóng khôi phục”, ông Hosseini nói. Trước đó trong tuần, ông phủ nhận việc sản lượng đã bị cắt giảm. Công ty Dầu khí Quốc gia Iran chưa bình luận về vấn đề này.

Hiện chưa có sự thống nhất rõ ràng về việc chiến lược này có thể duy trì bao lâu trước khi Iran chạm ngưỡng “đầy bể chứa” - thời điểm không còn chỗ lưu trữ và buộc phải đóng giếng.

Chủ nhật tuần trước, ông Trump dự đoán hạ tầng dầu khí của Iran sẽ “nổ tung” trong vòng ba ngày, nhưng mốc thời gian đó đã trôi qua. Các quan chức am hiểu chính sách năng lượng Iran cho biết nước này hiện chỉ còn khoảng một tháng, với mức sản lượng hiện tại, trước khi cạn dung lượng lưu trữ. JPMorgan Chase và Kpler cũng đưa ra đánh giá tương tự.

Dưới áp lực trừng phạt trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump - với sự hỗ trợ từ nhiều khách hàng tiềm năng, tàu chở dầu và các cảng nước ngoài để xả bớt nguồn cung - Iran vẫn duy trì hoạt động khai thác vừa đủ để tránh tình trạng đầy kho, theo Miad Maleki, cựu quan chức Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài thuộc Bộ Tài chính Mỹ, hiện là chuyên gia tại Quỹ Bảo vệ Dân chủ.

Lần này, ông cho rằng điều đó sẽ khó hơn nhiều. “Iran chưa từng phải thử nghiệm việc buộc phải đóng giếng thực sự sẽ như thế nào”, ông nói.

Kể từ khi phong tỏa có hiệu lực ngày 13/4, Iran ngày càng dựa vào hình thức lưu trữ nổi. Ngày càng nhiều tàu chở dầu, một số đã cũ và xuống cấp, tập trung quanh đảo Kharg - trung tâm xuất khẩu chính của nước này. Bloomberg tháng trước đưa tin các tàu rỗng vẫn tiếp tục vào Vịnh Ba Tư sau khi Mỹ công bố phong tỏa.

Theo Kpler, trong tuần này có 18 tàu chở dầu từng vận chuyển dầu Iran đang hoạt động tại Vịnh Ba Tư và vịnh Oman, với tổng sức chứa khoảng 35 triệu thùng dầu thô. Dữ liệu vệ tinh do Bloomberg phân tích cho thấy các tàu vẫn tiếp tục bốc hàng vào thứ Bảy, dù số lượng đã giảm trong những ngày gần đây.

Áp lực trong hệ thống

Sự tích tụ này phản ánh việc dòng chảy dầu ra khỏi vịnh Ba Tư giảm mạnh. Khối lượng bốc hàng quan sát được đã giảm kể từ khi áp đặt phong tỏa, dù dữ liệu thường khó diễn giải và hay xuất hiện trễ.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent viết trên X tuần này rằng đảo Kharg “sắp đạt giới hạn chứa”. Ông cho rằng điều này sẽ khiến Iran thiệt hại khoảng 170 triệu USD mỗi ngày do mất doanh thu và buộc nước này phải ngồi vào bàn đàm phán. “Có vẻ sản lượng đã giảm đáng kể”, Antoine Halff, đồng sáng lập và trưởng bộ phận phân tích của công ty dữ liệu và nghiên cứu Kayrros, nói trong một cuộc họp trực tuyến tuần này. “Hệ thống đang chịu áp lực”.

Nếu kho chứa đầy hoàn toàn, Iran sẽ gần như không còn lựa chọn nào ngoài việc cắt giảm sản lượng tương ứng với lượng không thể xuất khẩu. Với mức tiêu thụ nội địa trước xung đột khoảng 2 triệu thùng/ngày, điều đó đồng nghĩa các mỏ chỉ hoạt động khoảng một nửa công suất. Một phương án khác là vận chuyển bằng đường bộ sang các nước như Thổ Nhĩ Kỳ, Pakistan, Afghanistan và Uzbekistan, Hosseini cho biết, với công suất khoảng 250.000 đến 300.000 thùng/ngày.

Tuy nhiên, việc tận dụng các phương án sáng tạo hơn sẽ ngày càng khó khăn, bao gồm khả năng vận chuyển một phần sản phẩm dầu bằng đường sắt sang Trung Quốc - khách hàng lớn nhất của dầu Iran. Tuyến đường từ Tehran tới các thành phố như Nghĩa Ô và Tây An nhanh hơn đường biển nhưng kém hiệu quả kinh tế, gây khó cho các nhà máy lọc dầu “teapot” của Trung Quốc vốn phụ thuộc vào dầu giá rẻ và hoạt động với biên lợi nhuận rất thấp.

Bộ Tài chính Mỹ tuần này đã trừng phạt hàng chục cá nhân bị cáo buộc điều hành mạng lưới “ngân hàng ngầm” của Iran. Trong số các mục tiêu, theo Bessent trên X, có cả các nhà máy lọc dầu “teapot”.

Ứng phó với ràng buộc

Hiện tại, việc giảm sản lượng có thể giúp Iran có thêm dư địa để xử lý các hạn chế và duy trì khả năng tăng sản lượng trở lại nếu điều kiện thuận lợi hơn, Halff nhận định.

Trước khi bị phong tỏa, ngành dầu mỏ Iran vẫn khá bền bỉ. Nước này khai thác khoảng 3,2 triệu thùng/ngày vào tháng 3 và xuất khẩu vẫn gần mức trước xung đột, theo dữ liệu Bloomberg tổng hợp từ theo dõi tàu và ước tính của các tổ chức tư vấn.

Iran cũng vẫn sở hữu năng lực tàu chở dầu đáng kể - tương đương khoảng 37 tàu chở dầu cỡ rất lớn – cả trong và ngoài khu vực bị phong tỏa. Tổng cộng, nước này có khả năng lưu trữ nổi từ 65 đến 75 triệu thùng, theo Vortexa, phần lớn nằm trên các tàu “bí mật” hoạt động trong Vịnh.

Năng lực này có thể giúp kéo dài thời gian, nhưng bao lâu còn phụ thuộc vào mức độ Mỹ thực thi phong tỏa nghiêm ngặt đến đâu.

Xét về lâu dài, Iran đã xây dựng hạ tầng xuất khẩu dầu dựa trên tính linh hoạt, theo Claire Jungman, Giám đốc rủi ro hàng hải và tình báo tại Vortexa. Bằng cách sử dụng lưu trữ nổi, chuyển tải giữa các tàu và tận dụng tàu cũ, nước này có nhiều cách để duy trì dòng chảy dầu. “Điều này cho phép dòng chảy tiếp tục trong ngắn hạn, ngay cả khi việc thực thi bị siết chặt hơn”, bà nói, đồng thời nhấn mạnh khả năng các tàu quay lại Vịnh để bốc hàng sẽ mang tính then chốt. “Có thể coi đây là một hệ thống bị hạn chế nhưng vẫn vận hành, chứ chưa phải bị gián đoạn hoàn toàn”.

Nh.Thạch

AFP

Nguồn PetroTimes : https://petrotimes.vn/my-danh-gia-sai-ve-kha-nang-chong-chiu-cua-iran-740635.html