Mỹ muốn giao plutonium cấp vũ khí cho tư nhân sản xuất nhiên liệu

3 giờ trướcBài gốc

Mô hình thu nhỏ quả bom nguyên tử Little Boy từng được thả xuống thành phố Hiroshima ngày 6/8/1945. Ảnh: Xuân Giao – PV TTXVN tại Nhật Bản

Kế hoạch chưa từng có trong lịch sử

Theo báo The New York Times, chính quyền Tổng thống Donald Trump đang thúc đẩy một kế hoạch gây chú ý: chuyển giao plutonium cấp vũ khí từ các đầu đạn hạt nhân thời Chiến tranh Lạnh cho các công ty tư nhân để sản xuất nhiên liệu phục vụ ngành điện hạt nhân. Nếu được triển khai hoàn chỉnh, đây sẽ là lần đầu tiên chính phủ Mỹ cho phép doanh nghiệp tiếp cận loại plutonium từng được dùng chế tạo vũ khí hạt nhân.

Bộ Năng lượng Mỹ hiện đang nắm giữ hơn 50 tấn plutonium dư thừa từ các chương trình vũ khí trước đây. Trong nhiều năm, Washington từng dự định pha loãng phần lớn số vật liệu này để không thể dùng chế tạo bom, sau đó đem chôn lấp tại các cơ sở lưu trữ hạt nhân ở New Mexico. Tuy nhiên, các công ty công nghệ hạt nhân cho rằng đó là sự lãng phí nguồn nhiên liệu quý giá trong bối cảnh Mỹ đang thiếu nhiên liệu cho các lò phản ứng thế hệ mới.

Ngày 26/5, Bộ Năng lượng Mỹ thông báo đã chọn 5 doanh nghiệp bước vào giai đoạn “đàm phán nâng cao” để có thể nhận một phần plutonium dư thừa từ chính phủ. Danh sách này gồm Oklo, Newcleo, Standard Nuclear, SHINE Technologies và Flibe Energy.

Trong số đó, Oklo - công ty có trụ sở tại bang California - dự định hợp tác với Newcleo để phát triển nhiên liệu plutonium cho các lò phản ứng hạt nhân tiên tiến. Theo lãnh đạo Oklo, trở ngại lớn nhất hiện nay của ngành điện hạt nhân Mỹ không phải là công nghệ lò phản ứng mà là thiếu nhiên liệu. Các doanh nghiệp đang muốn xây dựng một thế hệ nhà máy điện hạt nhân mới, nhưng Mỹ chưa thể sản xuất đủ uranium làm giàu để đáp ứng nhu cầu.

Ông Jacob DeWitte, giám đốc điều hành Oklo, cho biết nguồn plutonium dư thừa có thể giúp Mỹ tăng tốc triển khai điện hạt nhân. Công ty của ông đang phát triển một loại “lò phản ứng nhanh” cỡ nhỏ, có thể hoạt động bằng plutonium, nhiên liệu uranium hoặc thậm chí chất thải hạt nhân tái chế.

Giới ủng hộ kế hoạch này cho rằng plutonium tồn kho hiện đã sẵn sàng để sử dụng, trong khi chuỗi cung ứng nhiên liệu uranium tiên tiến của Mỹ có thể mất nhiều năm nữa mới hoàn thiện. Theo họ, tái sử dụng plutonium không chỉ giải quyết vấn đề nhiên liệu mà còn giúp xử lý một phần chất thải hạt nhân tồn đọng từ thời Chiến tranh Lạnh.

Lo ngại an ninh và bài học thất bại từ các dự án trước đây

Dù vậy, kế hoạch của chính quyền Tổng thống Trump đang vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ các chuyên gia không phổ biến vũ khí hạt nhân và nhiều nghị sĩ Dân chủ.

Plutonium-239 - loại đồng vị được dùng trong vũ khí hạt nhân - cực kỳ độc hại nếu hít phải và có chu kỳ bán rã khoảng 24.000 năm. Đây cũng là vật liệu cốt lõi để chế tạo bom nguyên tử. Vì vậy, giới chuyên gia cảnh báo việc đưa plutonium ra khỏi hệ thống quản lý trực tiếp của chính phủ sẽ làm gia tăng nguy cơ an ninh và phổ biến vũ khí hạt nhân.

Ông Scott Roecker thuộc tổ chức Nuclear Threat Initiative cho rằng nhiều quốc gia từng thử biến plutonium thành nhiên liệu dân sự nhưng cuối cùng nhận ra đây là giải pháp quá tốn kém và nhiều rủi ro.

Mỹ từng có kinh nghiệm không mấy thành công trong lĩnh vực này. Đầu những năm 2000, Washington triển khai dự án xây dựng nhà máy sản xuất nhiên liệu MOX tại Savannah River, bang South Carolina. Dự án nhằm trộn plutonium với uranium để tạo nhiên liệu cho các nhà máy điện hạt nhân thông thường.

Tuy nhiên, dự án liên tục bị chậm tiến độ và đội vốn nghiêm trọng. Đến năm 2018, trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, chương trình bị hủy bỏ khi chi phí dự kiến vượt quá 50 tỷ USD. Sau đó, Bộ Năng lượng Mỹ quay lại phương án pha loãng và chôn lấp khoảng 34 tấn plutonium dư thừa với chi phí ước tính khoảng 20 tỷ USD.

Một số nghị sĩ Dân chủ cho rằng việc chuyển plutonium cho doanh nghiệp tư nhân là quyết định nguy hiểm và thiếu hiệu quả kinh tế. Thượng nghị sĩ Edward Markey cùng các nghị sĩ Don Beyer và John Garamendi từng gửi thư phản đối kế hoạch này từ năm ngoái. Họ cảnh báo kế hoạch “gây ra lo ngại nghiêm trọng về phổ biến vũ khí hạt nhân, thiếu hợp lý về kinh tế và có thể ảnh hưởng đến năng lực quốc phòng Mỹ”.

Ngoài yếu tố an ninh, việc xử lý plutonium cũng đòi hỏi hệ thống bảo vệ và công nghệ đặc biệt. Khác với uranium, plutonium cần môi trường làm việc có thông gió chuyên dụng, quy trình kiểm soát phóng xạ nghiêm ngặt và mức độ an ninh cực cao. Một phần plutonium hiện nay thậm chí vẫn còn nằm trong các đầu đạn chưa tháo dỡ hoàn toàn, nên phải trải qua quy trình giải mật và xử lý trước khi chuyển giao.

Tham vọng “phục hưng hạt nhân” và tranh cãi về tương lai tái chế nhiên liệu

Kế hoạch sử dụng plutonium nằm trong chiến lược rộng lớn hơn của chính quyền Tổng thống Trump nhằm thúc đẩy cái gọi là “phục hưng hạt nhân” tại Mỹ. Chính quyền đặt mục tiêu tăng gấp bốn quy mô ngành điện hạt nhân vào năm 2050 nhằm đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng từ trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu và công nghiệp.

Nhiều công ty Mỹ hiện đang phát triển thế hệ lò phản ứng tiên tiến với kỳ vọng chúng sẽ nhỏ hơn, rẻ hơn và dễ triển khai hơn các nhà máy điện hạt nhân truyền thống. Tuy nhiên, phần lớn các lò phản ứng mới cần loại uranium làm giàu đặc biệt gọi là HALEU.

Vấn đề là Mỹ đã đánh mất đáng kể năng lực làm giàu uranium trong nhiều thập niên qua và hiện vẫn phụ thuộc một phần vào Nga đối với nguồn nhiên liệu hạt nhân. Dù chính phủ đang chi hàng tỷ USD để xây dựng lại chuỗi cung ứng trong nước, quá trình này cần nhiều năm mới hoàn thành.

Trong bối cảnh đó, các công ty như Oklo và Newcleo tin rằng plutonium có thể đóng vai trò “giải pháp tạm thời” giúp Mỹ nhanh chóng mở rộng công suất điện hạt nhân.

Ông Stefano Buono, giám đốc điều hành Newcleo, cho biết công ty của ông dự định xây dựng cơ sở sản xuất nhiên liệu mới gần khu Savannah River - nơi từng triển khai dự án MOX thất bại trước đây. Theo ông, điểm khác biệt lần này là dự án sẽ do khu vực tư nhân điều hành và đã có khách hàng tiềm năng cho loại nhiên liệu này.

Ngoài việc sử dụng plutonium từ kho dự trữ quân sự, chính quyền Trump cũng đang thúc đẩy các chương trình tái chế chất thải hạt nhân. Điều này có thể bao gồm việc tách plutonium từ nhiên liệu đã qua sử dụng của các nhà máy điện hạt nhân để tái chế thành nhiên liệu mới - công nghệ mà Pháp hiện áp dụng ở quy mô hạn chế.

Một số chuyên gia cho rằng về lâu dài, việc tái chế nhiên liệu là điều khó tránh khỏi nếu thế giới muốn mở rộng mạnh điện hạt nhân, bởi trữ lượng uranium không phải vô hạn. Tuy nhiên, giới không phổ biến vũ khí hạt nhân lo ngại việc tái xử lý nhiên liệu sẽ tạo ra thêm plutonium có thể bị chuyển hướng sang mục đích quân sự.

Thu Hằng/Báo Tin tức và Dân tộc (Theo New York Times)

Nguồn Tin Tức TTXVN : https://baotintuc.vn/the-gioi/my-muon-giao-plutonium-cap-vu-khi-cho-tu-nhan-san-xuat-nhien-lieu-20260527080518315.htm