Mỹ phá vỡ thế thống trị đất hiếm của Trung Quốc bằng AI và điện toán lượng tử?

7 giờ trướcBài gốc

Jack Hidary, Giám đốc điều hành SandboxAQ - hãng công nghệ AI và lượng tử tách ra từ Alphabet (chủ sở hữu Google), cho biết hai công nghệ này có thể rút ngắn thời gian cần thiết để đảm bảo nguồn cung vật liệu quan trọng xuống chỉ còn vài năm. Điều này có thể giúp bỏ qua quy trình truyền thống kéo dài từ 10 đến 20 năm để đưa một mỏ mới vào hoạt động, đồng thời giảm thiểu rủi ro địa chính trị liên quan đến chuỗi cung ứng tập trung.

Tuy nhiên, một số nhà phân tích cho rằng sự thống trị lâu đời của Trung Quốc trong lĩnh vực này sẽ rất khó bị lung lay. Họ chỉ ra thách thức to lớn trong việc chuyển các đột phá hóa học đất hiếm từ phòng thí nghiệm sang quy trình xử lý và sản xuất công nghiệp quy mô lớn - điều mà Trung Quốc đã hoàn thiện trong nhiều thập kỷ.

Trung Quốc kiểm soát phần lớn hoạt động khai thác đất hiếm toàn cầu cùng gần 90% năng lực chế biến và tinh luyện. Các chính phủ phương Tây đang chạy đua xây dựng chuỗi cung ứng độc lập nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc phá vỡ sự kiểm soát này.

Trung Quốc giành được thị phần xử lý bằng cách chấp nhận các rủi ro môi trường và sức khỏe đáng kể mà các quốc gia phương Tây né tránh, qua đó thống trị phần tinh luyện đất hiếm gây ô nhiễm và nguy hiểm về mặt hóa học của ngành.

Khi căng thẳng chiến lược gia tăng những năm gần đây, Trung Quốc đã áp đặt nhiều lệnh cấm và hạn chế xuất khẩu có mục tiêu với một số nguyên tố đất hiếm nặng.

Phát biểu tại phiên họp của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) về địa chính trị vật liệu vào tháng 1, Jack Hidary cho biết AI và điện toán lượng tử có thể trở thành “hai động cơ tính toán song sinh” để khám phá các vật liệu thay thế tổng hợp cho các khoáng sản do Trung Quốc kiểm soát.

Ông nói rằng hai công nghệ này đã “tác động trực tiếp” đến chuỗi cung ứng khoáng sản và hydrocarbon, đồng thời cho biết các nhà khoa học giờ đây có thể sử dụng phần mềm để thiết kế hợp kim từ các vật liệu dồi dào, thay vì phải dựa vào khai thác mỏ - điều mà chỉ hai năm trước còn là không thể.

Tuy nhiên, Wei Shen, nhà kinh tế chính trị và nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu Phát triển (Anh), cảnh báo rằng việc thương mại hóa các phát hiện này sẽ gặp nhiều trở ngại như độ ổn định, khả năng mở rộng và chi phí. Ông cho biết một hệ sinh thái công nghiệp hoàn chỉnh không thể được “xây dựng chỉ sau một đêm”.

Wei Shen cho biết sự thống trị của Trung Quốc dựa trên chuỗi công nghiệp tích hợp được xây dựng qua nhiều thập kỷ đầu tư và kiểm soát chi phí. Ngay cả khi các vật liệu thay thế trong phòng thí nghiệm thành công, việc thách thức một hệ thống trưởng thành với lợi thế quy mô lớn vẫn là “rất phi thực tế trong ngắn hạn”.

Trung Quốc kiểm soát hầu hết hoạt động khai thác đất hiếm trên thế giới cùng gần 90% tổng công suất chế biến và tinh luyện - Ảnh: Reuters

Tại phiên họp của WEF, Jack Hidary đặc biệt nhấn mạnh neodymium - khoáng sản đất hiếm quan trọng dùng để chế tạo nam châm vĩnh cửu mạnh mẽ trong hệ thống dẫn đường tên lửa, radar và xe điện, đồng thời lưu ý rằng phần lớn sản lượng neodymium toàn cầu đến từ Trung Quốc.

Tuy nhiên, Trung Quốc cũng đang cạnh tranh để định hình giai đoạn tiếp theo của ngành, khi các nhà phân tích chỉ ra rằng “khai thác mỏ số hóa” - việc sử dụng công nghệ số tiên tiến trong ngành tài nguyên - sẽ là chiến trường quan trọng.

Wei Shen cho biết Trung Quốc là quốc gia dẫn đầu trong AI và khoa học vật liệu, đồng nghĩa với việc các đột phá mang tính thay đổi cuộc chơi có thể xuất hiện trong cuộc đua toàn cầu mà nước này hoàn toàn có khả năng dẫn đầu.

Ông nói rằng điều phương Tây thực sự thiếu là một chính sách công nghiệp thống nhất, và các tiến bộ kỹ thuật đơn lẻ sẽ không đủ để vượt qua những lợi thế nền tảng mà Trung Quốc đã xây dựng trong nhiều thập kỷ.

“Tác động với vị thế chiến lược của Trung Quốc có thể vẫn hạn chế”

Chris Berry, người đứng đầu công ty tư vấn hàng hóa House Mountain Partners (Mỹ), cho biết tốc độ đổi mới của Trung Quốc vẫn “đáng kinh ngạc” và các nhà sản xuất của nước này có khả năng “đã rất tiến bộ trong việc sử dụng AI để tạo ra vật liệu mới”.

Chris Berry lưu ý rằng phương Tây theo truyền thống có lợi thế về khả năng đổi mới và tạo ra các vật liệu mới. Song với việc Trung Quốc hiện nay có quyền tiếp cận cùng một bộ công cụ công nghệ, nhờ nhiều năm đầu tư mạnh vào AI, điện toán tiên tiến và khoa học vật liệu, ông dự đoán sẽ có “một số phát minh thú vị” trong những năm tới.

Chris Berry cảnh báo rằng bên nào nắm giữ sở hữu trí tuệ và công nghệ nền tảng sẽ kiểm soát chuỗi cung ứng, qua đó tạo ra những tác động sâu rộng đến cán cân kinh tế và quyền lực địa chính trị toàn cầu.

Vì mục tiêu này, chính phủ Mỹ gần đây đã đầu tư 400 triệu USD vào nhà sản xuất đất hiếm MP Materials (Mỹ). Khoản đầu tư này nhằm đảm bảo sản xuất neodymium trong nước tại mỏ Mountain Pass ở bang California (Mỹ), dù Jack Hidary lưu ý rằng việc mở rộng lên quy mô thương mại đầy đủ sẽ mất nhiều năm.

Năm ngoái, Mỹ cũng chính thức ký thỏa thuận “khoáng sản đổi lấy an ninh” với Cộng hòa Dân chủ Congo và Rwanda, hỗ trợ ổn định an ninh khu vực miền đông Congo để đổi lấy quyền tiếp cận nguồn khoáng sản chiến lược quan trọng.

Việc chuyển hướng sang sử dụng các mối quan hệ đối tác an ninh để đảm bảo nguồn cung khoáng sản quan trọng cũng là một phần nguyên nhân dẫn đến sự quan tâm trở lại của Mỹ với Greenland, nơi ước tính có khoảng 1,5 triệu tấn trữ lượng đất hiếm.

“Theo truyền thống, chúng ta phải tìm kiếm, khai thác và chế biến vật liệu”, Jack Hidary nói. Ngược lại, ông nói thêm rằng sự xuất hiện của điện toán lượng tử và AI tạo sinh, cụ thể là “các loại AI mới và độc đáo hiểu được vật lý, vật liệu, năng lượng và kỹ thuật”, đã thay đổi cuộc chơi.

Tuy nhiên, Chris Berry phản bác rằng phần lớn sự hào hứng hiện nay dựa trên “sự thổi phồng và hy vọng”. Ông cho rằng dù AI sẽ có tác động, vẫn còn quá sớm để thấy kết quả cụ thể trong ngành khai khoáng và vật liệu.

Công nhân trong ngành công nghiệp đất hiếm phải đối mặt với những rủi ro sức khỏe nghiêm trọng do tiếp xúc thường xuyên với bụi độc hại - Ảnh: Reuters

Chris Berry nói rằng việc chuyển từ thiết kế hợp kim sang sản xuất thương mại quy mô lớn cần thời gian. Lịch sử cho thấy “khi xã hội đổi mới và cố gắng sử dụng ít một vật liệu hơn, điều đó thường đồng nghĩa sử dụng nhiều vật liệu khác hơn, tức là chúng ta giải quyết một vấn đề và tạo ra một vấn đề khác”.

Jack Lifton, đồng chủ tịch Viện Khoáng sản Quan trọng (nhóm ngành công nghiệp toàn cầu tập trung vào chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng), bác bỏ vai trò của AI, cho rằng nó chỉ là “máy tính tốc độ cao” nên không thể thay thế phán đoán và kinh nghiệm của con người.

Ông nói ngành luyện kim hợp kim phát triển nhờ công trình của các kỹ sư và nhà khoa học giàu kinh nghiệm. Theo Jack Lifton, Trung Quốc bằng cách kiên trì theo đuổi chính sách công nghiệp ưu tiên quy mô và năng lực hơn lợi nhuận ngắn hạn, đã vượt lên thống trị sản xuất hợp kim nói chung và hợp kim đất hiếm nói riêng.

“Nền tảng của sự thống trị đó là một triệu năm kinh nghiệm tích lũy của con người, còn gọi là thử và sai. AI không thể cạnh tranh với điều đó”, Jack Lifton nói.

Jack Lifton cho biết chính chiều sâu chuyên môn này là rào cản mà các đối thủ ngoài Trung Quốc phải đối mặt khi cố gắng khôi phục các ngành như sản xuất nam châm vĩnh cửu đất hiếm - lĩnh vực mà họ từng từ bỏ và gần như đánh mất.

“Chỉ những bên quyết tâm và có kinh nghiệm mới có hy vọng thành công”, ông nói thêm.

Kai Xue, luật sư doanh nghiệp tại Bắc Kinh (thủ đô Trung Quốc) chuyên tư vấn đầu tư trực tiếp nước ngoài và tài chính xuyên biên giới, cho biết ngay cả khi AI và mô phỏng lượng tử xác định được vật liệu thay thế khả thi, việc triển khai vẫn là thách thức.

“Việc mở rộng một vật liệu mới từ phát hiện trong phòng thí nghiệm sang sản xuất công nghiệp với khối lượng đủ để thay thế nam châm dựa trên đồng hoặc neodymium sẽ là quá trình dài và tốn vốn lớn”, Kai Xue nói và cho rằng con đường này có thể không nhanh hơn việc phát triển các mỏ mới bên ngoài Trung Quốc.

Trong mọi trường hợp, ngay cả khi việc thay thế quy mô lớn thành công và loại bỏ điểm nghẽn đất hiếm của Trung Quốc, điều đó cũng không hẳn gây bất lợi cho nước này, Kai Xue cho hay.

Trung Quốc đã sử dụng đất hiếm như công cụ đáp trả các biện pháp kiểm soát xuất khẩu mạnh tay của Mỹ trong các lĩnh vực mà nước này vẫn còn tụt hậu về công nghệ, chẳng hạn động cơ máy bay và sản xuất chất bán dẫn.

Nếu Trung Quốc đạt được mục tiêu tự chủ trong các lĩnh vực công nghệ quan trọng vào năm 2040, cả lợi thế công nghệ của Mỹ lẫn đòn bẩy đất hiếm của cường quốc châu Á này có thể không còn là công cụ gây sức ép chiến lược, và hai bên cũng sẽ không còn cần trả đũa lẫn nhau.

“Ngay cả trong một thế giới mà việc thay thế bằng AI thành công, tác động cuối cùng với vị thế chiến lược của Trung Quốc có thể vẫn hạn chế”, Kai Xue nhận định.

Sơn Vân

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/my-pha-vo-the-thong-tri-dat-hiem-cua-trung-quoc-bang-ai-va-dien-toan-luong-tu-246257.html