Mỹ tìm cách phá thế độc tôn của Trung Quốc trong khai khoáng

5 giờ trướcBài gốc

Từ kế hoạch dự trữ kim loại trị giá 12 tỉ USD, việc thành lập một câu lạc bộ các quốc gia đồng minh đầu tiên trên thế giới, cho đến việc xây dựng các cơ chế thương mại loại trừ Trung Quốc, Washington đang dồn toàn lực vào canh bạc chiến lược này. Mới đây, hơn 50 quốc gia, bao gồm các đối tác trọng yếu như Hàn Quốc, Nhật Bản và Ấn Độ, đã hội tụ tại Washington trong Hội nghị Bộ trưởng Khoáng sản Quan trọng lần thứ nhất. Tại đây, hàng loạt thỏa thuận song phương đã được ký kết với mục tiêu tối thượng là thiết lập một chuỗi cung ứng ít phụ thuộc hơn vào Bắc Kinh.

Chỉ trong sáu tháng qua, Nhà Trắng đã công bố các cam kết đầu tư và cho vay trị giá hơn 30 tỉ USD cho các công ty tư nhân trong lĩnh vực này. Động thái quyết liệt này diễn ra trong bối cảnh Bắc Kinh liên tục phát đi tín hiệu sẵn sàng vũ khí hóa quyền kiểm soát đất hiếm cho các mục tiêu chính trị. Tháng 10 năm ngoái, Trung Quốc đã siết chặt kiểm soát xuất khẩu đối với một số khoáng sản và nam châm hiệu suất cao – những thành phần cốt lõi trong pin xe điện và các ứng dụng quốc phòng.

Gần đây nhất, Nikkei đưa tin Trung Quốc đã mở rộng các biện pháp hạn chế xuất khẩu liên quan đến đất hiếm sang Nhật Bản. Mặc dù thỏa thuận "đình chiến" thương mại tạm thời giữa Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình đã phần nào xoa dịu những lo ngại tức thời, các nhà hoạch định chính sách tại Washington vẫn coi việc giải quyết lỗ hổng an ninh khoáng sản là ưu tiên hàng đầu. Tuy nhiên, giới chuyên gia và phân tích tài chính cảnh báo rằng con đường phía trước còn rất chông gai và những nỗ lực hiện tại, dù to lớn, vẫn chưa đủ để giải quyết rủi ro cú sốc nguồn cung trong ngắn hạn.

Project Vault và canh bạc tỉ đô

Ngày 2.2, Nhà Trắng chính thức công bố "Project Vault" – một sáng kiến dự trữ khoáng sản quan trọng được hậu thuẫn bởi khoản vay 10 tỉ USD từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Mỹ (EXIM) và 2 tỉ USD từ các doanh nghiệp Mỹ. Mục tiêu là tích trữ đất hiếm và các nguyên tố khác nằm trong danh sách khoáng sản trọng yếu đối với an ninh quốc gia của Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS). Đây được định vị là một kho dự trữ thương mại mà các tập đoàn lớn như General Motors, GE Vernova và Corning có thể tiếp cận. Về lý thuyết, kho dự trữ này sẽ đóng vai trò như một tấm đệm giảm sốc, giảm thiểu rủi ro thiếu hụt nguyên liệu cho sản xuất thương mại.

Nhà Trắng chính thức công bố "Project Vault" dự trữ 12 tỉ USD các khoáng sản

Dòng chảy nguyên liệu thô từ khắp nơi đổ về Trung Quốc để xử lý chẳng khác gì "con voi giữa phòng khách" trong mắt người Mỹ

Tuy nhiên, thực tế thị trường phức tạp hơn nhiều. Nhiều chuyên gia phân tích và lãnh đạo doanh nghiệp khai khoáng hoan nghênh nỗ lực của chính quyền trong việc đảm bảo chuỗi cung ứng ổn định, mang lại sự chắc chắn cần thiết cho các quyết định đầu tư dài hạn. Úc cũng đã công bố một động thái tương tự, tập trung ban đầu vào antimon, gali và các nguyên tố đất hiếm. Nhưng ngay cả những người ủng hộ nhiệt thành nhất cũng cảnh báo rằng lợi ích hữu hình từ các kho dự trữ này sẽ không xuất hiện trong một sớm một chiều.

Lý do cốt lõi nằm ở sự khan hiếm thực tế của chính các khoáng sản mục tiêu. Cory Combs, chuyên gia từ nhóm nghiên cứu Trivium China có trụ sở tại Bắc Kinh, nhận định rằng có thể mất nhiều năm mới có đủ nguồn cung đất hiếm để tích trữ. Ông Combs đưa ra một kịch bản đáng chú ý: "Chúng tôi thực sự coi các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm là một công cụ trong khoảng 5 năm tới. Đến khi đó (Mỹ có kho dự trữ), Trung Quốc sẽ an toàn hơn nhiều trên mặt trận công nghệ và đối mặt với ít mối đe dọa hiện hữu hơn từ Mỹ, khi đó họ sẽ có ít động lực hơn để duy trì các biện pháp kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt". Nói cách khác, khi Mỹ đủ mạnh để tự chủ, Trung Quốc có thể đã chuyển sang một vị thế cạnh tranh khác.

Hơn nữa, cách thức triển khai Project Vault cũng đang gây tranh cãi. Theo phân tích của Wood Mackenzie, nếu 44 khoáng sản quan trọng được dự trữ theo tỉ lệ tương ứng, Project Vault chỉ đủ đáp ứng 45 ngày nhu cầu. James Willoughby, chuyên gia phân tích chính tại Wood Mackenzie, chỉ ra một điểm yếu chí mạng trong chiến lược của Mỹ: "Chính phủ đã thực sự 'lộ bài' của mình". Việc công khai ngân sách mua sắm khổng lồ đã làm suy yếu sức mua của Mỹ trên thị trường quốc tế.

"Các nhà cung cấp hiện có đòn bẩy lớn hơn, điều này có thể đẩy chi phí thu mua lên cao hơn", ông Willoughby cảnh báo. Kho dự trữ chỉ là một phần trong nỗ lực rộng lớn hơn, bao gồm cả kế hoạch thiết lập một "khu vực thương mại ưu đãi" sử dụng thuế quan để thiết lập giá sàn cho các khoáng sản quan trọng. Tư duy đằng sau cơ chế này là việc đảm bảo mức giá tối thiểu sẽ thu hút vốn tư nhân vào các dự án khai thác đang thiếu hụt đầu tư. Tuy nhiên, chi tiết về cơ chế vận hành của khối thương mại này vẫn còn mơ hồ.

Nút thắt tinh chế và sự thống trị tuyệt đối của Trung Quốc

Bên cạnh các cam kết với khu vực tư nhân, chính quyền Trump cũng trực tiếp tham gia vào cuộc chơi thông qua việc mua cổ phần tại một số công ty khai khoáng trong và ngoài nước. Ngày 3 tháng 2, một quỹ do Mỹ hậu thuẫn, dẫn đầu bởi quỹ đầu tư tư nhân Orion Resources Partners và Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế Mỹ (DFC), đã đồng ý mua 40% cổ phần trong các hoạt động khai thác đồng và coban của Glencore tại Cộng hòa Dân chủ Congo – nơi các công ty Trung Quốc hiện chiếm hơn một nửa sản lượng coban. Trong nước, chính phủ đã nắm cổ phần tại MP Materials, công ty sở hữu mỏ đất hiếm và nhà máy sản xuất nam châm, và Lithium Americas, đơn vị đang phát triển một trong những mỏ lithium lớn nhất thế giới tại Nevada.

Tuy nhiên, những khoản đầu tư này không thể khỏa lấp được thực tế khắc nghiệt của ngành khai khoáng. Trung bình mất khoảng 16 năm để một mỏ đi từ giai đoạn phát hiện đến khi đi vào hoạt động thương mại. Không chỉ việc huy động vốn là một thách thức, mà quy trình cấp phép kéo dài và các quy định môi trường nghiêm ngặt cũng là những rào cản lớn. Chi phí vận hành cao và sự biến động giá của một số khoáng sản càng khiến các nhà đầu tư e ngại. Nhưng thách thức lớn nhất – "con voi trong phòng" mà ít người muốn nhắc đến – là năng lực tinh chế. Ngay cả khi Mỹ có thể khai thác quặng thô, phần lớn số đá đó vẫn phải được vận chuyển ra nước ngoài – mà đích đến khả dĩ nhất là Trung Quốc – để được xử lý.

Sự thống trị của Trung Quốc trong khâu trung nguồn này là gần như tuyệt đối. Nền kinh tế lớn nhất châu Á này chiếm 60% sản lượng khai thác đất hiếm nặng của thế giới – bao gồm neodymium, praseodymium, dysprosium và terbium – nhưng lại tinh chế tới 90% nguồn cung toàn cầu của chúng. Trung Quốc cũng là nhà cung cấp nam châm vĩnh cửu đơn lẻ lớn nhất thế giới, chiếm 94% sản lượng toàn cầu. Hiện tại, chỉ có Lynas của Úc là nhà xử lý đất hiếm nặng lớn duy nhất không thuộc Trung Quốc. Beia Spiller, giám đốc chương trình vận tải tại Resources for the Future, nhấn mạnh: "Đầu tư vào các dự án khai thác và nhà máy chế biến là rất khó khăn trong thời gian rất ngắn. Mọi thứ không diễn ra nhanh chóng".

Theo phân tích của Quỹ Carnegie, đến năm 2035, sản xuất nội địa của Mỹ sẽ chỉ có thể đáp ứng nhu cầu dự kiến đối với kẽm và molypden. Quốc gia này vẫn sẽ phải phụ thuộc vào than chì, lithium và niken nhập khẩu. Nathaniel Horadam, cựu lãnh đạo danh mục khoáng sản quan trọng tại Văn phòng Chương trình Cho vay của Bộ Năng lượng, nhận định: "Tôi nghĩ rằng việc chính quyền Trump có một số phương án dự phòng (redundancy) là điều cần thiết khi họ đi theo con đường này, phòng trường hợp một số thỏa thuận không thành công".

Công nghệ mới là tia hy vọng cho một cuộc chiến trường kỳ

Sự tập trung mới nhất của Nhà Trắng vào khoáng sản quan trọng đã thu hút sự quan tâm từ Phố Wall, với việc JPMorgan Chase công bố sáng kiến 10 năm trị giá 1.500 tỉ USD để tài trợ cho các ngành công nghiệp quan trọng đối với an ninh kinh tế. Tuy nhiên, sự chú ý của chính phủ không phải là điều mới mẻ. Các nỗ lực trước đây dưới thời chính quyền Biden, dù đã đầu tư hàng triệu USD để giảm chi phí sản xuất trong nước, vẫn chưa mang lại kết quả đột phá. Điều này nhấn mạnh sự phức tạp và khó khăn của vấn đề.

Mỹ hy vọng công nghệ mới sẽ giúp giải quyết bài toán khoản sản lâu dài

Một giải pháp thay thế có thể mang lại kết quả nhanh hơn là đầu tư vào các công nghệ mới giúp tăng cường năng lực tinh chế và xử lý khoáng sản trong nước. Các phương pháp chiết xuất tiên tiến và công nghệ tái chế đang cho thấy những kết quả đầy hứa hẹn. Các chương trình như Trung tâm Đổi mới Khoáng sản Quan trọng AMES tại Iowa, do Bộ Năng lượng tài trợ, đang nghiên cứu các công nghệ mới để xử lý và tái chế khoáng sản. Trung tâm này cũng đã tách ra các công ty khởi nghiệp thương mại sản xuất nam châm không chứa đất hiếm. Tuy nhiên, các startup giai đoạn đầu thường gặp khó khăn trong việc tồn tại và mở rộng quy mô chỉ dựa vào vốn tài trợ và vốn tư nhân; họ cần thêm đầu tư để thương mại hóa công nghệ.

Nhìn sang Nhật Bản, quốc gia này đang áp dụng một cách tiếp cận đa diện tương tự để giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc. Tokyo đã nỗ lực giải quyết vấn đề này trong hơn một thập kỷ, kể từ sau vụ tranh chấp năm 2010 khiến Bắc Kinh hạn chế xuất khẩu khoáng sản quan trọng sang nước này. Nhưng ngay cả sau nhiều năm nỗ lực mãnh liệt, Nhật Bản cũng chỉ mới giảm được sự phụ thuộc từ 90% xuống còn khoảng 60%. Bài học từ Nhật Bản cho thấy đây là một cuộc chiến trường kỳ, đòi hỏi sự kiên nhẫn chiến lược và đầu tư liên tục.

Chris Berry, một nhà phân tích khoáng sản quan trọng độc lập, đưa ra một nhận định thực tế: "Chúng ta sẽ không giải quyết được vấn đề này trong nhiệm kỳ của chính quyền Trump. Đây không phải là thứ có thể giải quyết trong 5 năm. Sẽ mất hơn một thập kỷ để xây dựng lại một hệ thống mới". Cuộc đua giành lại quyền kiểm soát chuỗi cung ứng đất hiếm không chỉ là một thách thức về vốn hay công nghệ, mà là một phép thử về ý chí chính trị và tầm nhìn chiến lược dài hạn của Mỹ trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt. Con đường phía trước không chỉ dài mà còn đầy rẫy những khúc quanh khó lường.

Bùi Tú

Nguồn Một Thế Giới : https://1thegioi.vn/my-tim-cach-pha-the-doc-ton-cua-trung-quoc-trong-khai-khoang-246380.html