Lễ hội đua ngựa xã Bắc Hà, tỉnh Lào Cai ra đời từ rất lâu không ai còn biết chính xác năm nào. Tuy nhiên, theo các cụ cao niên người Tày, Mông kể lại, lễ diễu hành ngựa của đồng bào đã có từ mấy đời nay rồi.
Lúc ban đầu, hoạt động này chỉ là diễu hành, sau đó nhiều thanh niên đã cưỡi ngựa để chạy thi vừa để mua vui, vừa chứng tỏ bản thân cho các cô gái.
Những năm đầu thế kỷ XX, lễ diễu hành ngựa được tổ chức vào ngày Ngọ của tuần đầu tiên hoặc tuần thứ hai sau tết Nguyên đán để cầu may, cầu một năm canh tác bội thu. Sau lễ diễu hành là hoạt động vui chơi, đua ngựa, bắn súng được tổ chức và sau đó cứ định kỳ vào ngày Ngọ đầu tiên sau tết Nguyên đán các dân tộc lại đua nhau tham dự.
Sau đó, thấy việc thi cưỡi, thi chạy của các chàng kỵ sĩ thu hút ngày càng nhiều người xem, nên đại diện các thôn bản bắt đầu tổ chức hội đua cho mọi người. Đây cũng được xem như tiền thân của lễ hội đua ngựa sau này của huyện Bắc Hà.
Có lẽ không ở bất cứ nơi đâu lại có một cuộc đua ngựa gay cấn, nguyên sơ và hồn nhiên như vậy.
Những chú ngựa ngày thường thồ hàng, đi nương nay được chủ dẫn đến đọ tài tranh sức. Những chàng trai chân đất, đầu đội một chiếc mũ nhựa bảo hiểm, leo lên lưng con ngựa đua mà không cần đến yên,…
Vậy mà họ vẫn đua hết mình trong tiếng reo hò cổ vũ không ngớt của khán giả.
Hình ảnh những chàng kỵ sỹ chân đất luôn là hình ảnh đẹp và khó quên đối với những ai đã từng đến Bắc Hà đúng dịp diễn ra giải đua ngựa.
Với những người đã từng được sinh ra và lớn lên ở vùng đất Cao nguyên trắng Bắc Hà, Lào Cai, dường như âm thanh “lọc cọc… lộp cộp” thường nhật của xe ngựa gõ nhịp trên những nẻo đường đồi quanh co, nhất là vào những đêm về sáng, dưới ánh nắng ban trưa hay ráng chiều dịu mát, đã ăn sâu vào tiềm thức.
Tiếng vó ngựa thân quen ấy cũng đặc biệt nhắc nhớ những người con Bắc Hà xa quê lâu năm ấn tượng về giải đua ngựa truyền thống đã tồn tại hàng trăm năm ở địa phương này.
Ông Bùi Minh Hải - Chủ tịch UBND xã Bắc Hà - cho biết, việc duy trì Giải đua ngựa truyền thống Bắc Hà là một trong những nỗ lực của địa phương nhằm tôn vinh giá trị văn hóa tốt đẹp của đồng bào thiểu số vùng cao Bắc Hà và ngợi ca nét độc đáo, tình cảm gắn bó giữa con người vùng cao với loài vật vô cùng gắn bó, thân thuộc trong cuộc sống sinh hoạt, đời sống tâm linh của họ.
Ở Bắc Hà, ngựa giữ vai trò quan trọng đối với đời sống đồng bào dân tộc thiếu số, vừa phát triển kinh tế vừa là nét văn hóa độc đáo nơi đây. Ngày 27/5/2021 lễ hội đua ngựa Bắc Hà được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia, được giữ gìn và phát huy, xây dựng trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc của xã Bắc Hà.
Nam Nguyễn